The Four Pillars of Islam _Arkaan e Arba’A Part 1 Salat


The Four Pillars of Islam _Arkaan e Arba’A Part 1 Salat
This is a English version of Islamic book ارڪان اربعه authored by Abul Hassan Ali Nadvi and and is translated by Muhammad Asif Qidwai. This eBook is typed/ composed by Abdul Mohaymin Sahito.

Lady Sayings of Delhi دهليءَ جي عورتن جون چوڻيون


This is a Sindhi version of the preface to the Proverbs and Sayings of Ladies of Delhi by Baigum Shaista Ikramullah Suharwardi. By the courtesy of Oxford it is translated by Engr. Abdul Wahab Sahito. This was first published in monthly Naoon Niapo of Karachi.

Lady Sayings of Delhi دهليءَ جي عورتن جون چوڻيون

اترادي پھاڪا ؛ چوڻيون


This document is the compilation of Proverbs of Northern Sindh in general. It includes the Proverbs & Sayings from the following areas:
1. Jacobabad,
2. Kashmore @ Kandhkot,
3. Ghotki @ Mirpur Mathelo
4. Shikarpur and Khairpur

سادا اکر
هن، عجب ۾ وجهندڙ حسين ۽ رنگين، ڪائنات جي جوڙيندڙ ڌڻي تعاليٰ جي ڌرتي چئن طرفن ۾ ورهايل آهي، جن مان هڪ طرف جو نالو ”اُتر“ آهي. اولهه طرف جيان سنڌ ۾ ”اُتر“ کي به مقدس حيثيت حاصل آهي. عام مشاهدو آهي ته سنڌين جي اڪثر آبادي اُتر ڏي پير ڪري، ڪونه سمهي چي؛ ”اُتر طرف ته يارهين واري پيران پير دستگير جو روضو مبارڪ آهي، اوڏانهن پير ڪري ڇو گنهگار ٿيون؟“ جاگرافيائي لحاظ کان سنڌ جي مٿئين يا اترئين ڀاڱي کي ”سرو“ يا ”اُتر“ چيو وڃي ٿو ۽ اُتان جي رهاڪن کي اُترادي ۽ سنڌ جي هيٺئين ڀاڱي کي لاڙ ۽ اتان جي رهندڙن کي لاڙيچو سڏجي ٿو. وٽن اُترادي لفظ جو مفهوم ڪجهه اُگرو آهي. جنهنڪري هيٺين چوڻي مشهور ڪئي اٿائون:
”اُترادي ڍڳو، لاڙ جو ماڻهو“
يا
”لاڙ جو ماڻهو، اُترادي ڍڳو“
مٿين چوڻي مان مطلب اترادي، واتراڌي وارو وٺندا آهن. يعني ”اُتر ۾ ڍڳا ۽ لاڙ ۾ ماڻهو رهندا آهن.“ جڏهن ته اُترادي ساڳي چوڻي جو مطلب پنهنجي مفاد ۾ ڪڍندا آهن؛ لاڙ جي ماڻهن جو عقل اتر جي ڍڳي جهڙو آهي.
سنڌ ۾ اهڙيون چوڻيون ٻيون به کوڙ آهن، جن جو ٻٽو يا متضاد مطلب ۽ مفهو م نڪرندو آهي. هيٺيون چوڻيون مثال آهن:
1. سهتا، ستن نانگن جا کاڌل.
2. ٻگهين جي مٽي کان وياءُ ويٺو ڀلو.
3. ڀٽو ته ضد، نه ته ڪتي واري گوري.
4. ٻرڙي جو ضد، جيئن الف تي مد.
ٻڌڻ شرط، ٻڌندڙ ڌر برهم ٿيو وڃي ۽ جڏهن ٻي معنيٰ تي ويچار ڪندي آهي ته کل به نڪري ويندي اٿس يا نرم ٿي پوندي آهي. اهو ڳالهائيندڙ جي سوچ تي مدار ٿو رکي ته هو ڪاڏي ٿو لاهڻي لاهي ۽ وري ٻڌندڙ جي موڊ تي پڻ منحصر آهي ته مفهوم کي ڪاڏي ٿو ڇڪي!
مزڪوره چوڻي مان لاڙ جا ماڻهو اها مُراد وٺندا آهن؛ ”اترادين جي مقابلي ۾ پاڻ سڌا سنوان ۽ سادڙا آهن . بلڪل ائين جيئن اردو ۾ چئجي ته ”الله ميان جي گانءِ آهن!“
جڏهن ته پاڻ به چالاڪي ۾ گهٽ ڪونهن. عقل ۽ چالاڪي ۾ اُترادين جو به ”اُتر“ لهن .
اُتر کي ته سنڌ جي سدا حيات ۽ دنيا جي عظيم شاعر حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي به ڏاڍي دلربائي سان پنهنجي ڪلام ۾ ڳايو آهي. مثال طور:
”سر نسريا پاند، اُتر لڳا آءُ پرين!“
سنڌي ٻولي ۾ لفظ ”اتر“ ٻٽي معنيٰ رکي ٿو. هڪ؛ ڪنهن سودي، معاهدي ۽ ٺاهه ۾ واڌارو ورتل شيءِ يا منافعي کي اُتر چئجي ٿو. جڏهن ته ٻي معنيٰ؛ طرف جو نالو اٿس. سنڌي ۾ چوندا آهن:
”هو سودو نه سلن ۽ اسان اُتر گهرئون.“
”هو سودو نه سلي ۽ هيءُ اُٽل گهري.“
”اُتراڻ اُتريو، اڌ سيارو ڪُتريو.“
اتراڻ؛ اتر کان لڳندڙ هوائون ۽ اتريو معنيٰ لٿو يا لاٿ آيس. جيئن چوندا آهيون؛ ”فلاڻي جي اتري آهي، تڏهن ٿو ٻين سان کينس ڪندو وتي.“ وغيره.
بھرحآل سنڌ ۾ اتر ۽ اُٽل، ساڳي معنيٰ ۽ مفهوم ۾ استعمال ٿين ٿا. سنڌ جي رنگين ڪلام شاعر ”اُستاد“ بخاريءَ لفظ ”اُتر“ (اُٽل) کي پنهنجي شاعري ۾ هيٺين طرح استعمال ڪيو آهي.
”جو ورتم سو واپس ڪيم، هاڻي ته لڙ لٿوم،
اُتر ۾ رهندو ٻه آهون ڏيو ٿا وڃان“
مٿئين بند ۾ شاعر جو خيال آهي، جا زندگي مون کي ڏني وئي سا ته موت مون کان واپس به وٺي ڇڏي پر هن دنيا ۾ ڏکن ۽ غمن کان مجبور ٿي جيڪي ٿڌا سُوساٽ ، آهون ۽ دانهون ڪيم سي دنيا کي ”اُتر“ ۾ ڏيون ٿو وڃان.
گڏيل هندوستان جي ورهاڱي کان پوءِ، جڏهن ڀارت بهانو بڻائي مشهور مسلم رياست جهوناڳڙهه کي هڙپ ڪيو، تڏهن اتان جن سنڌي مسلمانن ڀاڄ کاڌي ۽ پاڪستان جي صوبي سنڌ ڏانهن موٽ ڪئي، تن ۾ مشهور مزاحيه فلمي اداڪار نور محمد چارلي به هو. چارلي پاڻ سميت ٽن ماڻهن لاءِ هوائي جهاز جون ست (۷) ٽڪيٽون ورتيون هيون. هوائي اڏي تي هڪ واقفڪار کانئس پڇيو؛ ”چارلي! توهان ڀاتي ڪل ٽي ۽ ٽڪيٽون ست؟“
”متان انڊيا وارا هڪ ٽڪيٽ تي في ماڻهو نه ڇڏين، ان ڪري هر ڀاتي لاءِ ٻه ٽڪيٽون ورتيون اٿم!“ جواب ۾ چيائين.
تنهن تي پڇندڙ کلي پڇيس؛ ”پوءِ ڀلا هڪ ٽڪيٽ واڌارو ڇو؟“ ٻڌايائينس؛ ”انڊيا وارا سلامت عضون سميت روانو ڪن ٿا، ان ڪري ”اُتر“ ۾ هڪ ٽڪيٽ ڏيون ٿو وڃان.“ ٿڏي تي ئي هڪ ڪتيانه آفيسر پڇيس؛ ”هاڻ ته پاڪستان جي شوق ۾ ڪراچي وڃين ٿو . اُتان ڪرون ٿيندين؟“
موٽ ۾ کلي، پئسن جو ٻٽون ڏيکاريندي، چيائينس؛ ”هجئي ناڻو ته گهم لاڙڪاڻو! ناڻو ساڻ آھي، ان سان هر جاءِ تي پنهنجي مرضي پٽاندر رهي سگهندم.“
ورهاڱي کان اڳ ۾ رياست گجرات، احمد آباد بڙوده ۽ سڄي راجسٿان صوبي جي هر ماڻهو جي زبان تي لاڙڪاڻي واري چوڻي (پهاڪو) هوندي هئي. جيڪي هو مهل ۽ موقعي جي مناسبت سان استعمال ڪندا هئا. پاڪستان جي مختلف گورنر جنرل / صدر صاحبان جو مسلسل ۱۶ سال پي اي رهندڙ اي بي خالد به اردو ۾ لکيل پنهنجي ڪتاب ”ايوان صدر ۾ ۱۶ سال“ ۾ پاڪستان جي ٽئين گورنر جنرل غلام محمد جي دور جون ڳالهيون لکندي لاڙڪاڻي جي هن پهاڪي جو ذڪر ڪيو آهي. احمد آباد گجرات انڊيا مان لڏي آيل هڪ سياستدان ۽ پوءِ پاڪستان جو وزير اعظم رهندڙ آءِ آءِ چندريگر لاڙڪاڻي بابت هي پهاڪو مرڪزي اسيمبلي جي سنڌي ميمبرن سان گفتگو ڪرڻ دوران رواني سان چوندو هو.
پر لاڙڪاڻوي اهو ڪٿي چئي سگهندا ته لاڙڪاڻي بابت اها چوڻي، جنهن آخر ۾ پهاڪي جي صورت اختيار ڪئي، سا ڪنهن لاڙڪاڻوي ئي جوڙي هوندي؟ سنڌ جو مايه ناز اديب، ڪاڪو ڀيرومل پنهنجي شاهڪار ڪتاب ”سنڌ جي ادبي تاريخ“ ۾ لاڙڪاڻي بابت هن مشهور پهاڪي لاءِ لکي ٿو: ”گهاڙ واهه جي کوٽائي کان پوءِ لاڙڪاڻي ۾چهچٽو پيدا ٿيو ته مٿيون پهاڪو جُڙيو.“
سوال آهي ته جوڙيو ڪنهن؟ جنهن به جوڙيو، ٿي سگهي ٿو ته ان کي چهچٽي کان سواءِ ڪجهه ”ٻيو“ به نظر آيو هجي! جيئن هر پهاڪي بابت پڪ سان ته نه ٿو چئي سگهجي ته ڪنهن جو جوڙيل آهي؟ اهڙي طرح هي پهاڪو به پنهنجي جوڙيندڙ جي باري ۾ ڪجهه ٻڌائڻ کان معذور، چُپ ۽ خاموش آهي. بھرحال هن پهاڪي جي پس-منظر ۾ هڪ منفي پهلو به لڪل آهي، ان ڪري ايترو ضرور چئي سگهبو ته هي پهاڪو ڪنھن لاڙڪاڻوي جو ٺهيل نه آهي. البته ايترو ضرور چئبو ته ان لاڙڪاڻي جو اوج، چهچٽو ۽ دٻدٻو اکين سان ڏسڻ يا ”ڪو“ مشاهدو ماڻڻ کان پوءِ ائين چيو هوندو.
ائين ته اردو مشاعرن ۽ ادبي ميدان جي هڪ وڏي ملهه / شاعر حبيب جالب جي هڪ شعري سٽ ضرب المثل واري حيثيت اختيار ڪري چڪي آهي، جنهن ۾ لاڙڪاڻوين بابت وڏي ٽوڪ، ٺٺول، چٿر ۽ طنز ٿيل آهي؛
”لاڙڪاني چلو، ور نه ٿاني چلو“
هن حالت ۾ ڇا اهو مڃجي ته ھي شعري سٽ، هڪ غير لاڙڪاڻوي حبيب ”جالب“ نه پر ڪنهن لاڙڪاڻوي جوڙي ۽ ٺاهي آهي؟
سنڌ ۾ جيڪي پهاڪا ٻڌڻ ۾ اچن ٿا تن منجهان ڪن پهاڪن جو تعلق سنڌ جي مخصوص شهرن ۽ ذاتين سان آهي. اهڙو هڪ مثال لاڙڪاڻي جو ۽ ٻيو مشهور ثقافتي شهر شڪارپور جو آهي.
”شڪارپوري، نيت بُري،
ڏيکارين جوئر، ڏين ٻُري.“
يا
”شڪارپوري، نيت بُري،
هٿ ۾ قرآن، ڪڇ ۾ ڇُري.“
ڪن جو چوڻ آهي ته جڏهن، مياڻي واري جنگ دوران، ۱۸۴۳ع ۾، خيرپور جو فوجي لشڪر، سنڌ جي لشڪر ۾ ڦوٽ وجهي، انگرزن جا ڀَوَ ڏئي، پوئين پير ڀڳو هئو ته سندن لاءِ ائين مشهور ڪيو ويو هيو؛ ”خير پوري، نيت بُري، هٿ ۾ قرآن، ڪڇ ۾ ڇُري.“
هتي به هڪ سوال ذهن ۾ اڀري ٿو ته شڪارپورين بابت اهي چوڻيون ڪنهن ٺاهيون؟ ظاهر آهي ته ههڙيون منفي انداز وارون چوڻيون شڪارپورين پنهنجي پاڻ لاءِ ته ڪونه ٺاهيون/ چيون هونديون؟ هن دنيا ۾ ڪهڙو شريف ماڻو آهي، جنهن کي پنهجي عزت جي پرواهه نه هجي؟ عزت نفس رکڻ وارو ته ڪنهن به حالت ۾ اهو ڪونه چاهيندو ته سندس عزت نفس ڪنهن به قدم تي مجروح ٿئي. ڪير آهي جيڪو پنهنجي کاڌي ۾ پيل وهه ڳڙي بابت بي فڪر ٿو رهي؟
سنڌ ۾ آباد آريجا ذات بابت هڪ پهاڪو عام جام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو:
”لاهي لنگها ويھ، آريجن مان آسرو،
پني سارو ڏيهه، اچي کاءُ آريجن ۾.“
پڙهندڙ اندازو ڪري سگهن ٿا ته بظاهر آريجا ذات ۽ ڳوٺ وارن کي هن پهاڪي ۾ ڪنجوس ڪري پيش ڪيو ويو آهي. بلڪل ائين جيئن ٻگهين لاءِ چوندا آهن؛ ”ٻگهين جي مٽي کان، وياءُ ويٺو ڀلو آهي.“ جڏهن ته ٻِئي مفهوم ۾ ٻگهيا، پردي جا سخت پابند آهن. جن سان سڱُ ڳنڍيندا آهن، تن کي به گهر اچڻ نه ڏيندا آهن ۽ آريجا شريعت جا پابندا آهن، لنگهن ۽ چغلخورن کي ڪونه سهندا آهن ۽ سندن ڪرت يا ڌنڌي کان بيزار آهن. يا ايڏا الله لوڪ آهن جو دهل جو آواز به ڪنن سان ٻڌڻ گناهه سمجهندا آهن.
ساڳي طرح ضلعي لاڙڪاڻي (هاڻي قنبر- شهداد ڪوٽ) جي هڪ قديم ڳوٺ گهٽهڙ بابت پڻ هڪ ٽوڪ ڀريل چوڻي مشهور آهي؛
”ثمر نه هجئي ساڻ ته گهڙي پئه گهٽهڙ ۾“
اها ٻٽي معنيٰ رکندڙ چوڻي ڪنهن گهٽهڙ واري ته ڪين جوڙي هوندي؟ يا لاڙ ۾ مشهور چوڻيون:
1. ثمر نه هجئي ساڻ، گهڙي پئو منجهه گهٽاڻ.
2. ثمر هجئي ساڻ، ڀڄ ڀاڏائن کان.
3. ثمر نه هجئي ساڻ، ڀر وٺ ڀاڏاين جي.
گذريل ويهين صدي جي ستر واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري دادو ۾ هڪ رات پير علي محمد راشدي وٽ ڪچهري ڪرڻ لاءِ سندس اوطاق تي ويس. اُتي سنڌ جو مشهور محقق ۽ آثارِ قديمه جو ماهر ۽ شاعر مرحوم سائين تاج صحرائي ۽ دادو جو هڪ سياسي ڪارڪن نيو چوڪ دادو تي مٺائي جي دڪان وارو شوڪت سنڌي به ويٺل هئا. ڳالهين ڳالهين ۾ پير پير علي محمد راشدي ٻڌايو:
ورهاڱي کان اڳ ۾ گهٽهڙ جي ٻن معزز رهواسين، هڪ پير الله ڏنوشاهه راشدي ۽ ٻيو قربان علي ٻرڙي گهٽهر جهڙي ڳوٺ ۾ مسلم ليگ جون ٻه الڳ الڳ شاخون کوليون ته سيٺ عبدالله هارون اهڙي شڪايت سنڌ مسلم ليگ جي صدر سائين جي ايم سيد سان ڪئي. سائين جي ايم سيد ٻنهي سان ڳالهايو. ڳالهين مان معلوم ٿيس ته ٻنهي جي وچ ۾ اجائي رسا ڪشي هئي. سائين جي ايم سيد ٽوڪيندي چين، ”حق تي گهٽهڙ لاءِ چوندا آهن، ثمر نه هجئي ساڻ ته گهڙي پئه گهٽهڙ ۾!“
هڪ سوال هي به آهي ته سنڌ ۾ ٻولي سنڌي آهي يا ڪا ٻي ”ٻولي“ به آهي. اتر سنڌ يا لاڙ ويندي بلوچسان جي ضلعي سبي تائين، هندوستان جي صوبي گجرات، ڪڇ، ڀُڄ ۽ انڊين صوبي راجسٿان جا هڙئي شهر هجن يا ڳوٺ، اُتي سنڌي ڳالهائي ۽ سمجهي وڃي ٿي پر ان ۾ اُتر، لاڙ، سري، وچولي ۽ بلوچي يا سرائيڪي جو ڪوبه فرق ناهي. فقط ڪجهه شين جا نالا يا وڌ ۾ وڌ لهجا ٿورا گهڻا مٽيل آهن. عجب ۾ وجهندڙ ۽ ”صاحب ڪتاب“ ٿيڻ جي ”جنون“ ۾ رڌل اديبن، مختلف لهجن ۽ لفظن جي آڌار تي سنڌي ٻولي کي ”ڌاري ٻولي“ ۽ ”ٻي ٻولي“ قرار ڏئي ڇڏيو ۽ الائي ڪهڙي تڪبند ماڻهو جي هڪ سٽ کي بنياد بڻايو اٿائون ته ”ٻارهين ڪوهين، ٻولي ٻي.“ جيڪڏهن اهڙن اديبن جي لکڻين تي اعتبار ڪريون ۽ ويساهه رکئون ته پوءِ اُترادي ماڻهو کي لاڙ ۽ ٿر جي رهواسين سان ڳالهائڻ لاءِ يقيناّ ڪنهن ترجمان جي ضرورت پوندي. ڇاڪاڻ ته بقول سندن ”ٻارهين ڪوهين، ٻولي ٻي.“ ها البته ڪجهه شين جا نالا تبديل ٿين ٿا. ائين رڳو سنڌي زبان ۾ ڪونهي پر اردو ٻولي ۾ به ٿئي ٿو.
مثال (۱) اردو ٻولي ۾ سڄي يو پي، سي پي ۽ بِهارِي کير جي مٿان ڄميل ٿَرُ کي بالائي چون پر دهلي ۽ رياست حيدرآباد دکن وارا چون؛ ملائي.
مثال (۲) سڄي پنجاب ۽ صوبي بِهارَ وارا چون؛ ”گول گپا“ پر يو پي خاص طور تي لکنئو، ميرٺ ۽ هاپڙ (باباءِ اردو مولوي عبدالحق جو ڳوٺ) وارا ۽ بريلي وارا چون؛ ”پاني ڪي بتاشي“.
مثال (۳) ڏهي جي پيڙن کي سڄي پاڪستان ۾ ”دهي بڙي“ ڪري لکن ۽ ڪوٺين ٿا پر دهلي ۽ لکنئو وارا چون؛ ”دهي ڀلي“.
مثال (۴) عام طور پنجن جي انگ کي اردو وارا ”پانچ“ چوندا آهن پر لکنئو ۽ سڄي يو پي ۾ ”پانچ“ جي بجاءِ ”پان“ چون ٿا. اردو زبان جا وڏا اديب ۽ شاعر جهڙوڪ پنڊت آنند نارائڻ ”ملا“، شاعر انقلاب حضرت جوش مليح آبادي، پروفيسر مالڪ رام ۽ گيانچند پنهنجي لکڻين ۾ ”پانچ“ بجاءِ پان (۵) استعمال ڪيو آهي. ثبوت لاءِ گيانچند جو ڪتاب ”شخصيات و مشاهدات“ (پاڪستان ايڊيشن) ۽ جوش مليح آبادي جي آتم ڪٿا ”يادون ڪي بارات“ ۽ خليق انجم جو ڪتاب ”جو ڪي خطوط“ ڏسي ۽ پڙهي سگهجن ٿا.
مثال (۵) اردو ٻولي جو مشهور محاورو آهي ”بي پرڪي اُڙانا“ پر صوبي بِهارَ ۾ ان کي ”ڀانجا“ چون ۽ رانچي وارا چون؛ ”جهاڙِ دينا“. پر ممبئي وارا چون؛ ”ڦينڪنا“. مقصد آهي ته ان سان اردو ٻولي جي اصل شڪل / هيئت ته تبديل نه ٿي ٿئي ۽ نه ڪو اردو وارا اسان جي اديبن وانگر لکندا آهن ته ”دهلي ڪي اردو“، ”بهارڪي اردو“، ”لکنوي اردو“. اهڙي طرح اسان جي سنڌي ٻولي ۾ به فقط ڪن شين جا نالا تبديل ٿيل آهن. مثال طور:
مثال (۱) اُترادي ميوي جي هڪ قسم کي هنداڻون چون پر ساهتي ۽ حيدرآباد طرف ڇانهون ۽ ٿر ۾ ”ڪارينگ” چون.
مثال (۲) اُترادي ماني رکڻ واري شيءِ کي پنڊي چون پر ٿر ۽ ساهتي وارا ”دٻڪي“ چون.
مثال (۳) لاڙڪاڻوي کٽاڻ چون پر شڪارپوري، ٿر واسي ۽ سبيءَ وارا ”آچار“ چون.
مثال (۴) اُترادي ”کنڊ“ چون پر سبي وارا ”ٻُورو“ ۽ ٿر وارا چون ”کنڏ“.
مٿال (۵) سڄي سنڌ ۾ چون ”هل“ يا ”هلئون“ پر سبي ۽ سرائيڪي وارا چون؛ ”ڄُل“ يا ”ڄلئون“.
چوڻ ۽ لکڻ جو مقصد اھو آهي ته فقط چند لفظن جي مٽا سان، سموري سنڌي ٻولي بدلجي نه ٿي وڃي يا پنهنجو رنگ، روپ ۽ مفهوم مٽائي نه ٿي ڇڏي. ان حوالي سان جيڪڏهن سائنسي سوچ رکندڙ اديبن ۽ سندن تواريخن کي پڙهئون ۽ ادبي حوالن سان بين الاقوامي طور تي مفڪرن جي اها مڃيل را ته هر سئو (۱۰۰) ڪلوميٽرن کان پوءِ ٻولي جا لب و لهجا تبديل ضرور ٿيندا آهن پر ان جو مقصد اهو هرگز ناھي ته شيون پنهنجي شڪل کي تبديل ڪنديون آهن. لفظن جي مٽا يا تبديلي ۽ لهجن جي تبديلي جو هڪ اڌ مثال ڏيڻ ضروري سمجهان ٿو.
سنڌ جي مشهور راڳي ماسٽر چندر جو ڳاٺائي يعني ٺارو شاهه جو رهواسي ۽ سنڌ جو مشهور اديب گوبند مالهي اُتر سنڌ جي پهرئين ڪاليج، سي اينڊ ايس ڪاليج شڪارپور ۾ داخلا ورتي ته ڪاليج ڪيمپس ۾ جڙيل هاسٽل ۾ رهڻ لڳو. جتي دوستن کيس مجبور ڪري ميس مئنيجر بڻايو. سندس رانڌي (بورچي) جو نالو شامون ھو ۽ روم- پارٽنر لاڙڪاڻي واسي بالچنداڻي هو. هاسٽل ۾ رهڻ دوران گوبند مالهي کي ڪجهه اُترادي لفظ سمجهه ۾ نه پئي آيا. اهڙو اظهار هن پنهنجي آٿم ڪٿا ”سنڌڙي، منهنجي جندڙي“ (سنڌي ساهت گهر، ناز سانئي طرفان ڇپايل ۲۰۰۴ع) جي صفحي ۸۸ تي شڪارپوري لفظن بابت ڪيو آهي. گوبند مالهي لکي ٿو، شڪارپوري ٻولي جي لفظن منڍ ۾ مون کي ڪيئن پريشان ڪيو تنهن جا ٻه مثال ڏيان ٿو“.
مثال (۱) هڪ ڏيبنهن شام جو رانڌي (بڳرچيءَ) اچي پڇيو؛ ”ديوان! سُڀان (صبحاڻي) نيرن تي حلوو پوري ٺاهيان؟“
مون چيو مانس: ”دماغ جاءِ تي اٿئي؟ ڪُجا حلوو ڪُجا پُوري؟“
بالچنداڻي هئو ته لاڙڪاڻائي پر شڪارپور ۾ ڪافي وقت رهي چڪو هو. چيائين؛ ”حلوو معنيٰ سيرو“. هن ٽهڪ ڏئي چيو ته ”سيرو پوري ته هلي نه؟“ مون به کلي چيو ته ”هلي ئي ڇو، اھو ميلاپ ته ڊوڙي“.
مثال (۲) هڪ آرتوار (آچر) تي ورانڊي ۾ ويٺو هوس ته ساڳيو رانڌو شامون آيو. ايندي ئي چيائين؛ ”ديوان ڌائيندا ڪي کائيندا؟“ مان شرم ۾ پاڻي ٿي ويس ته جيڪب آبادي سڌوا چيو: ” جنهن ڌانئڻ جو سوچيندي تون شرمائين ٿو تنهن ڌانئڻ جي ڇا هي وهي آهي تنهنجي؟“ اهڙن لفظن لاءِ انڊس گلاس فيڪٽري حيدرآباد جو مالڪ ۽ پوني انڊيا جو سيٺ ۽ مشهور ليکڪ سرڳواسي لوڪرام ڏوڏيجا پنهجي ڪتاب ”منهنجو وطن منهنجا ماڻهو“ جيڪو ڪوڪ ڪلياڻ ٽرسٽ پوني مان ۱۹۸۲ع ۾ شايع ٿيو ۾ لکي ٿو:
”هزارن ورهين کان سنڌ ۾ جيڪي حملا آوار قومون جهڙوڪ چيني، ترڪستاني، يوناني، هوڻ، شڪ، ايراني، افغاني، پٺاڻ، پورچوگيز ۽ انگريز وغيره آيا سي سنڌي ٻولي ۾ پنهنجون نشانيون ۽ يادگار ڇڏي ويا. خاص ڪري اهي لفظ جيڪي شڪارپور ۽ اُتر سنڌ ۾ گهڻا هلندا هئا پر لاڙ وارا مشڪل سان سمجهندا هئا. جيئن:
ڌاوڻ معنيٰ وهنجڻ
جند : خود
کرانڊو : رڌڻو
ڪوٺو : کُڏُ، ڇت
مُنجڻ : موڪلڻ
پيشين : يهپري کان پوءِ وارو وقت، ٽيپهري ڌاران ( شام جو قت)
ٻٽالون : پٽاٽا
۽ مان (لوڪرام ڏوڏيجا) شڪارپوري هوندي به شڪارپوري لفظن جو ٿاهُه پائي نه سهگيو آهيان.
مون کي ياد ٿو اچي ته اسٽوڊنٽ لائيف دوران ئي پنهنجي ڪلاس-ميٽ عبدالغفار سومرو (پوءِ ڪمشنر حيدرآباد ۽ هاڻي ڊاڪٽر، اديب ۽ اسڪالر) سان گڏجي برصفير جي نامور اداڪاره ۽ ڳائڻي، ملڪه ترنم نورجهان سان به لاهور ۾ مليو هيم. هڪ دفعي ميهڙ جي هڪ رازدان ۽ ننڍپڻ جي همخيال دوست محمد نواز چنڊ (هاڻي ڊاڪٽر ۽ شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ ۾ ڊين آف اسٽوڊنٽس افيئرس آهي) ۽ نازڪ ۽ نفيس قسم جي انسان ۽ سندس ڀيڻيويي غلام سرور چانڊيو سان گڏجي ميهڙ شهر ۾ غلام قادر شيخ سان ملڻ ويس. سنڌي زبان ۾ ٺهيل ميوزيڪل فلم پرديسي جن به ڏٺي هوندي تن کي ان فلم جو ”سنهڙو“ نالي ڪردار ياد هوندو، جيڪو غلام قادر شيخ ميهڙ واري ادا ڪيو هو (حالانڪه غلام قادر شيخ گهڻو جسيم لحيم ۽ شحيم هئو) ڏسڻ وارن کان اھو ڪردار ڪٿي وسريو هوندو؟ پرديسي فلم مٽيارين واري مشهور فلمي اداڪار سيد حسين علي شاهه فاضلاڻي ٺاهي هئي جنهن ۾ مصطفيٰ قريشي پهريون دفعو ڪم ڪيو هو ۽ کيس انور نالي ڪردار مليل هو. غلام قادر شيخ پنهنجي ميڊيڪل اسٽور تي ويٺو هو. منهنجي دوستن منهنجو ساڻس تعارف ڪريو ته ڏاڍي قربائتي نموني ۾ مليو ۽ ڪچهري دوران ٻڌايائين ته منهنجي ڳالهائڻ تي سيد حسين علي شاهه فاضلاڻي ڏاڍو کلندو هو. ڇاڪاڻ ته منهنجي ڳالهائڻ واري لهجي تي لاڙڪاڻي يعني اُترادي لهجي جو اثر هو. فاضلاڻي صاحب منهنجو ”ش“ ۽ ”ق“ به درست ڪندو هو. آ هيس نئون اداڪار، ان ڪري ڪئميرا آڏو بيهڻ سان ئي ياد ڪيل ڊائيلاگ مون کان وسري ويندا هئا ته فاضلاڻي صاحب خفا ٿي چوندو هو: ”اڙي! هنيان تي …. اٿئي ڇا؟“
حالانڪ اهو جملو اُتر سنڌ ۾ گهڻو مروج آهي. جڏهن به ڪنهن کي ويسر ۾ ڏسندا آهن ته هڪدم مٿيون جملو چئي ڏيندا آهن. اُترادي ٻولي لاءِ ته ڪاڪي ڀرومل جهڙي عالم به پنهنجي مشهور ڪتاب ”سنڌي ٻولي جي ادبي تاريخ“ ۾ سنڌ جي مختلف لهجن ۾ ڀيٽ ۽ ڇنڊ ڇاڻ ڪندي واکاڻ ڪئي آهي. مشرقي ٻولين جو ماهر سر رچرڊ برٽن به سنڌي ٻولي بابت پنهنجي راءِ ڏيندي چوي ٿو:
”سنڌي ٻولي ۽ ادب بابت ايترو يقين سان چوڻ چاهيان ٿو ته سڄي هندوستان جي ڪنهن به ٻي ٻولي ۾ ايترو علم ۽ ادب موجود ناهي جيترو سنڌي ٻولي ۾ آهي.“
مشهور انگريز ليکڪ ۽ نقاد آءِ اي رچرڊ جيان مان به پهاڪي کي ذهني واقعو سڏيان ۽ سمجهان ٿو.
يعني پھاڪو لفظن جو اهو عقلي مجموعو ٿئي ٿو جيڪو خيالن جي دانائي کي متحد ڪري هڪ سٽ يا جملي ۾ قيد ڪري ان کي حياتِ جاودان عطا ڪري ٿو ۽ انهي جي هر هنڌ ”هاڪ“ ٻڌجي ٿي. پهاڪا سماج ۽ ادب جا مغزيات آهن. ڇاڪاڻ ته پهاڪن ۾ هي ڳالهه به سمايل ٿئي ٿي ته اهي نه رڳو انساني زندگي جي ذاتي مسئلن ۽ محبت ڀري دنيا، پر ادب ۽ شاعري کي به سونهن بخشي ائين جرڪائي ڇڏين ٿا جيئن اُس جي تپش ڪنهن نوخيز سهڻي دوشيزه يا ڪنهن خوبصورت عورت جي تکن مُهانڊن واري نقش نگارن کي جرڪائي ٻهه ٻهه ٻاري ڇڏيندي آهي.
حيرت ۽ اچرج جهڙي ڳالهه هي آهي ته سنڌي ٻولي جي چند اديبن پهاڪن جي معني لکي آهي؛ اُهي الفاظ ۽ جملا جيڪي ”پهه“ ڪري چيا ويا هجن، ان ڪري لفظ ٺهيو ”پهاڪو“. آ اهڙن اديبن جي خيالن ۽ لکيل ڳالهين کي (Puraile) سمجهان ٿو. ان ڪري مان سمجهان ٿو ته هنن سان ڪو به متفق ڪونه ٿيندو. ڇاڪاڻ ته پهه ڪرڻ معني ارادو ڪرڻ يا خيال کي سوچي سمجهي مضبوط ڪرڻ. جڏهن ته پهاڪن بابت سٺي ڄاڻ رکندڙ عالم ۽ اديب به چون ٿا ته پھاڪي ۾ ڪنهن به ارادي جو عمل دخل ناهي ۽ اهي سونهري الفاظ آهن جيڪي اُمالڪ يا بنا ارادي جي چيا ويا آهن. سنڌ جي ساهتي واري ڀاڱي سان تعلق رکندڙ هڪ اديب چوي ٿو ته پهاڪو معنيٰ؛ ”ڊونگل“. سنڌي ۾ ڊونگل ته چٿر ۽ ٽوڪ کي چئبو آهي. ڇا اسين اهو مڃئون ته پهاڪو به ٽوڪ ۽ چٿر آهي؟!!!!!
پهاڪا ته ٻوليءَ ۽ سماج جو ادبي ۽ ثقافتي املهه خزانو ۽ سرمايو ٿين ٿا ۽ آهن. زبان ۽ ٻولي جي هن سرمايي کي ڪنهن به سطح تي سماجي سرمايي کان الڳ نه ٿو ڪري سگهجي. ڇاڪاڻ ته براه راست علمي ۽ سماجي اثرن کان ادب جي عليحدگي ممڪن ئي ڪونهي ۽ سنڌي ۾ پهاڪن کي اها حيثيت حاصل آهي جيڪا برطانيه جي تاريخ ۾ ميگنا ڪارٽا (Magna Carta) (اڻ لکيل آئين) کي آهي.
سنڌي ٻولي جي درسي ڪتابن منجهان پهاڪا ختم ڪري سنڌي ٻولي سان دشمني ڪئي وئي آهي. نتيجي ۾ نئون نسل ههڙي املهه خزاني کان محروم رهجي ويو آهي ۽ ڄڻ ته واقف ئي ڪونهي. ڌاريون ٻوليون، ڪئبل ڪلچر ۽ ڪئيسٽي شاعري جي ذريعي سنڌ جي نئين نسل جي ٻولي جو اصل ”روح“ مجروح ٿيندو پيو نظر اچي.
گهڻا سال اڳ، محترم فضل احمد بچاڻي پاڻ ۽ پنهنجي خاندان بابت يادگيرين (Biographics) تي مشتمل ڪتاب ”اڳي ائين هياس“ (جيڪو ۱۹۸۴ع ۾ نيو فيلڊس پبليڪيشن حيدر آباد طرفان شايع ٿيو) ۾ هڪ هنڌ لکيو آهيو؛ ”حقيقت هيس آهي ته شهر برابر سنڌ ۾ آهن پر سنڌ شهرن ۾ ڪانهي، بنيادي سنڌائتي پڪي پختي ٻولي سڀيتا جا سڀ مظهر ۽ اهڃاڻ ۽ سماج جا بنياد ٻهراڙين ۾ آهن…. اهو به ڏسئون پيا ته اسان جي نج بنيادي ٻولي جو ذخيرو وري به انهن ٻاهراڙي وارن اٻوجهن وٽ اسان کان وڌيڪ محفوظ آهي. انهن سگهڙن وٽ وڌيڪ هٿيڪو به آهي ۽ مستعمل به.“
هونئن به چوندا آهن؛ ”ٻهراڙي جي گفتار، ساهت جو سينگار.“ بچاڻي صاحب وڌيڪ لکي ٿو؛ ”اسان جو هڪڙو عزيز انگلستان مان بئريسٽري پاس ڪري آيو ته اٻوجهه، منجهانئس اڙجي ويا (ڄٽ پڙهيو، جڳ اڙيو. راقم الحروف) اڻ پڙهيلن سان به ويٺو انگريزي ۾ گِٽِ مِٽِ ڪري. سُٿڻ پٽڪي واري کي هٿ ملائيندي پئي بڇان اچيس. سمجهو آسمان مان لٿو آهي. هڪڙي ڏينهن ڀري ڪچهري ۾ هڪڙي اشراف سادات اچي گهٽيس ته؛ ”باليسٽر صاحب اول ته جيڪو علم ايڏو هٺ وڏائي سيکاري سو علم ئي ڪونهي. پر خير تون اسان ڄٽن جي هڪڙي ٻن اکرن جي معنيٰ ٻڌاءِ جيڪي تنهنجا ابا ڏاڏا اڃا به ڳالهائن ٿا، تڏهن چئون ته علم پرايو اٿئي.“ اهي اکر هئا؛ ”گڏون“، ”ڪاشڪ“، ”سلَهڙ“، ”سهانجو“ ۽ ”اوبڻ“ ۽ ڪي ٻيا. هي بئريسٽر صاحب هڪڙي جي به معنيٰ نه ٻڌائي سگهيو. چي؛ اھي اکر هاڻي ”متروڪ“ ٿي ويا آهن ته انهي لفظ متروڪ جي معنيٰ وري هنن ”ڄٽن“ ڪانه سمجهي. جڏهن سمجهايوسون ته لڳا ڪنن تي هٿ ڏيڻ ته ”سائين توبهن توبهن! امڙ جن اکرن ۾ لولي ڏني سي ڪڏهن متروڪه به ٿيا ؟!!““
مشهور جرمن ڏاهو Luding Wittenstein پنهنجي ڪتاب A Brief History of Literary Theory (Vol:IV) پهاڪن، چوڻين ۽ محاورن کي لفظن جي مصوري Pictorial Theory ۽ لفظن جي راند Language Game جو اضافو ڪندي، پهاڪن کي “لساني سائنس” جو درجو ڏئي ٿو.
نئين دور جون نيون تقضائون آهن. ان ڪري ڪي نوان پهاڪا ۽ چوڻيون، ورجيسيون ۽ اصطلاح به پاڻ-هرتو وجود ۾ اچي ويا آهن، اهي ڪڏهن به ۽ ڪنهن به حالت ۾ پراڻن پهاڪن سان بَرُ ميچي نه ٿا سگهن. ڇاڪاڻ ته نئون دور ۽ ماڻهن جي سوچ به اهڙي آهي. ”جهڙا روح، تهڙا ختما“. ان حوالي سان به اردو ۽ سنڌي ٻولين ۾ نون پهاڪن ۽ اصطلاحن جا ٻه ٽي مثال ڏيڻ ضروري سمجهان ٿو.
مثال (۱) انگريزي ٻولي جي لفظ “Danger” جي لغوي معنيٰ خطرو آهي پر صوبي بهار ۽ نئين صوبي ”جهاڙ کنڊ“ جي گادي واري مشهور شھر ”رانچي“ ۾ آٽو رڪشا ڊرائيورن وٽ ”ڊينجر“ معنيٰ خطرو نه بلڪ سٺو آهي. جيڪڏهن ڪا فلم کين وڻي وئي ته چوندا ڏاڍي ”ڊينجر “ فلم هئي. ڀلي اُها فلم ميوزيڪل ۽ گهريلو قسم جي ڇو نه هجي.
مثال (۲) اسان سنڌين وٽ مذهبي، اخلاقي توڙي سماجي لحاظ کان لفظ ”سوئر“ ڪيڏو نه قبيح، ڪراهت جوڳو ۽ نفرت ڀريو آهي. بلڪ گار ڏيڻ برابر آهي پر اڄڪلهه جيڪڏهن ڪو ڊرائيور يا ڪو مستري پنهنجي فن ۽ ڪرت ۾ ماهر ۽ هوشيار آهي ته ان لاءِ پهاڪي / محاوري طور چوندا؛ ”فلاڻو! ”سوئر“ ڊرائيور آهي.“
هنن وٽ ”سوئر“ مان مراد ڪنو نه پر سٺو ماهر ورتي وڃي ٿي. يا چئبو آهي ”فلاڻو ڳالهائڻ جو ڪتو آهي“ يا جنهن مان بيزار ٿبو آهي تنهن لاءِ چئبو آهي؛ ”فلاڻو ته حضرت آهي“ يا ”فلاڻو ته بادشاهه آهي.“ وغيره.
مثال (۳) جرمني جو هٽلر پنهنجي ڪردار جي ڪري ڏاڍ ۽ جبر، ظلم ۽ استبداد جي اهڃاڻ طور سڄي دنيا ۾ سڃاتو ۽ ياد ڪيو ويندو آهي. سنڌي سماج ۾ هاڻي جيڪڏهن ڪنهن جو منظورِ نظر (سواءِ ڪهن جنس جي تفريق جي) قدرتي فياضي جي ڪري جسماني طور سونهن ۽ خوبصورتي سان ٽُٻ آهي ته ان لاءِ محاوري يا پهاڪي طور چوندا: ”فلاڻي جو محبوب ته سائين ”هٽلر“ آهي. يا چوندا؛ فلاڻو ته ”ليڊر“ جوان آهي.
مثال (۴) جيڪب آبادي، هر سٺي/ چڱي شيءِ لاءِ چوندا آهن؛ ”فلاڻي شيءِ ڏاڍي وي آءِ پي آهي“.
اڄ جي نئين اصطلاح ”گلوبل وليج“ جي پس منظر ۾ انساني سماج جي موجوده صورتحال، ان جي جمالياتي قدرن ۽ مختلف طبقن جي وچ ۾ پيدا ٿيل ناتن ۽ رشتن هوندي به پهاڪن پنهنجي پاڻ مان روايتي ڏاهپ (Conventional Wisdom) وارو سرور ۽ حِظُ، لطف ۽ مزو ڪونه وڃايو آهي. ڇاڪاڻ ته پهاڪن جون جڙون، ڌرتي ۽ سماج جي پاتال ۾ پختيون هوندو آهن. حيرت ۽ اچرج جهڙي ڳالهه هي آهي ته ههڙن اَملهه خزانن (پهاڪن ۽ چوڻين) جا موجد (ٺاهيندڙ ۽ جوڙيندڙ) گمنامي جي دنيا ۾ هليا ويا!! سنڌي ٻولي ۾ سونهن ڀري اضافي ڪرڻ وارا اُهي مهندار اڄ اسان ۾ موجود ناهن پر سندن سونهري ۽ زرين اقوال، پهاڪن جي روپ ۾ نشاني طور اسان وٽ موجود آهن. اهڙن سدا حيات پهاڪن جي سهيڙپ به اوتري ئي اهميت جوڳي ٿئي ٿي. انجنيئر عبدالوهاب سهتي پنهنجو قيمتي وقت سيڙائي، هتان هتان چونڊ ڪري، پهاڪن جي روپ ۾ اسان کي ههڙو املهه ڪتاب ڏئي، اسان جي وڏي محقق ۽ اديب، دانشور ۽ فلاسافر پير حسام الدين راشدي ۽ سنڌي ٻولي جي اديبا ۽ شاعره ريٽا شهاڻي جي چوڻ کي ”پاڻي ڏنو“ آهي.
هڪ دفعي پير حسام الدين راشدي ڪنهن ڪتاب جي مهورت واري تقريب دوران پنهنجي تقرير ۾ چيو هو ته ”پنهنجي اردگرد جيڪي ڪجهه ڏسو، پسو * ٻڌو ٿا سي سڀ لکي ڇڏيو ۽ بهتر آهي ته ڇپائي ڇڏيو. اوهان جون لکڻيون ملڪ جي ٻولي، ادب، ثقافت ، تهذيب، ۽ تواريخ جو اهم جُز آهن. سي لکبيون رهڻ گهرجن، جي ائين نه ڪيو ته اوهان جي تواريخ گم ٿي ويندي“.
سنڌ جي هڪ وڏي اديب سرڳواسي پروفيسر منگهارام ملڪاڻي جي سڳي ڀائٽي ۽ حيدرآباد سنڌ جي رهواسڻ (هاڻي پونا انڊيا) مشهور اديبا ۽ شاعرا ريٽا شهاڻي پنهنجي آتم ڪٿا ”ٻپهري جا به پل“ ۾ چند لفظ واري عنوان ۾ لکي ٿئي:
”ڪٿي ڪٿي سنڌي جيون، ريتن رسمن، رهڻي ڪهڻي ڏانهن اشارو هلندي هلندي سهج ،سڀاويڪ ۽ ڀاوَ سان اچي ٿو وڃي (پهاڪا به ته اسان جي سنڌي جيون، ريتن رسمن ۽ رهڻي ڪهڻي جا نمائندا آهن – راقم) هن وقت انهن ڳالهين لکڻ جي اهميت ان ڪري وڌيڪ آهي جو اسان پنهنجي اڳين پيڙهي جي باري ۾ جيڪڏهن هاڻي ڪجهه رڪارڊ نه ڪندا سون ته اهي سڀ ڳالهيون آخر ۾ اوجهل ٿي وينديون ۽ اسان جي سنڌي تهذيب جا اهڃاڻ اتهاس جي ورقن ۾ ڳولهئي به نه لڀندا “.
ائين اسان جي محقق انجنيئر عبدالوھاب سهتي به اُترادي پهاڪا هن ڪتاب ۾ رڪارڊ ڪيا آهن. سهتي صاحب پنهنجو ادبي سفر ته تخليق کان شروع ڪيو هو پر هن جي اندر واري شخصيت ۾ ڪو تحقيق جو پکي به موجود هو جنهن پنهنجا پر هڻن شروع ڪيا. سهتو صاحب پهاڪن، پوڻين ۽ ورجيسن جي حوالي سان لوڪ ادب جي ميدان جو اڪيلو شهسوار نه سهي پر هن تحقيقي ميدان ۾ ٻين کان مختلف ۽ منفرد ضرور آھي، جنھن جو ثبوت سندس تحقيقي ڪتاب آهن، جيڪي حوالي سان سند طور پيش ڪري سگهجن ٿا ۽ هن ميدان ۾ سندس محنت، جاکوڙ ۽ لگن کي واکاڻي سگهجي ٿو. شڪر آهي جو انجنيئر عبدالوهاب سهتي اهو ڪونه لکيو ته ”اُترادي ٻولي جا پهاڪا“ بلڪ هو سڄي سنڌ ۾ ۽ سنڌ کان ٻاهر ڳالهائيندڙ سنڌين جي ٻولي کي فقط ۽ فقط سنڌي ٻولي سمجهي ٿو. ان ڪري ته پنهنجي تحقيق ڪيل محنت جو نالو ڏنو اٿس ”اُترادي پهاڪا“ يعني سنڌ جي اُترئين ڀاڱي ۾ ڳالهه ٻولهه اندر ۽ سماج ۾ استعمال ٿيندڙ مشهور پهاڪا.
آ انجنيئر عبدالوهاب سهتي لاءِ اهي روايتي، گسيل ۽ پيٺل، چٻاڙيل ۽ چُوسيل جملا هتي ڪونه ورجائيندم. ڪن اديبن وانگر مون کي ”نثري قصيدن“ لکڻ جو ڏانءُ ”بنه“ ڪونه اچي ۽ آ پڙهندڙن کي اهڙي دوکي ۾ رکڻ بجاءِ اهو سڀ ڪجهه سندن پنهنجي قائم ڪيل اڻ ڌري راءِ تي ڇڏيان ٿو ته هو پاڻ هيءُ ڪتاب پڙهي پاڻ اظهار ڪن. پڙهندڙن کان وڌيڪ پارکو ٻيو ڪير به ناهي.
پروفيسر نذير احمد سومرو
ذوالفقار راشدي اڪيڊمي،
نئون ديرو ضلعو لاڙڪاڻو
۴ فيبروري

Mediccal Proverbs طبي پھاڪا ۽ چوڻيون


This document is compilation of Sindhi Proverbs related with the field of Tibb, Aleopathy, Medicine, Homeopathy, Health and Hygine. It is authored/ collected/ compiled by Engr. Abdul Wahab Sahito and was first published in Sindhi Magazine Keenjhar of Sindhi Sahat Ghar Hyderabad.

دنيا جي تختي تي زندگي گهارڻ لاءِ، هر انسان قدرت طرفان سھڻي صورت، سگهو سرير ۽ عمر جون چار گهڙيون کڻي آيو آهي. اهي چار گهڙيون به کيس تياريءَ واسطي مليل آهن ته جيئن زندگيءَ جي امتحان ۾ پاس ٿي سگهي. پاس ٿيڻ جي تياري اهو ڪري سگهندو، جنھن جو ڌيان ٻين معاملن کان هٽيل ۽ امتحان واري معاملي ڏانھن يڪسوئيءَ سان مرڪوز هوندو. ڌيان تڏهن مرڪوز رهندو، جڏهن طبيعت بحال هوندي ۽ جيءُ ڪم ۾ لڳندو. اهو سڀ ڪجهه وري تڏهن ممڪن آهي، جڏهن ماڻھو طبعي طور سنئين لڱين، تندرست ۽ سگهو آهي.
تندرست، سگهو، جانٺو جوان ئي ڪم جي لائق رهي ٿو. اهو به تڏهن، جڏهن کيس ڪا ٻي لنجهڻ نه هجي. روڳي ماڻھو پاڻ ته بيڪار رهندو پر ٻين کي به کاري بيڪار ڪري ويھاري ڇڏيندو.
سگهائيءَ ۽ جوانيءَ جي هر شيءِ مزو ڏيندي آهي. سگهه ۽ جواني آهي ته جنگل ۾ به منگل پيا معلوم ٿيندا. سرير سگهو ۽ ترشنا جوان هجي ته گونھن ۾ به سونھن آ. ان جي برعڪس سرير ٻڍو ته ترشنا به مئل. پيريءَ ۽ پوڙهپ، اگهائيءَ ۽ ڪمزوريءَ واري کي، اوچن محلن جي ڪيمخواب بسترن تي به بيقراري ۽ بيزاري پئي محسوس ٿيندي. پيريءَ ۾ ماڻھو فقط جوانيءَ کي ياد ڪري پيو ڪُرڪندو آهي.
عزت ۽ خوبصورتي به سگهه/ جوانيءَ کي آهي. جوانيءَ ۾ گونھن به ڦولارجيو پوي. جواني، پنھنجو قدر پاڻ ڪرائيندي آهي. فوهه جوانيءَ ۾، سادي رنگ وارو ماڻھو به پيو وڻندو. ان جي برعڪس پوڙهپ/ ڪمزوريءَ ۾ بدصورتي آهي. ڪراڙپ خود وڏو مرض آهي. منجهس ظاهري سونھن ختم ٿيو وڃي. منجهانئس هر ڪو بيزار ٿيو وڃي. اوڙو پاڙو، دوست يار، مِٽَ عزيز ته بيزار ٿي ڀڄي وڃن پر پيريءَ، ڪمزوريءَ، بيماريءَ وارو به خود پاڻ مان بيزار ٿيو وڃي ۽ وتي هر آئي وئي کي منٿون ڪندو ته؛ هاڻي دعا ڪريو ته سوير ساجهرو ڌڻي پنھنجو ڪري!
هتي انھن پھاڪن، چوڻين بابت ڄاڻ ڏجي ٿي، جيڪي تندرستيءَ جي تعريف، مرض جي مذمت، بيماريءَ کان بچڻ جي تدبيرن، ڪِريءَ جي تاڪيد، علاج جي ڪوشش ۽ غلط ڊاڪٽرن جي وَرِ چڙهڻ کان بچڻ بابت چيل آهن.

1. تندرستيءَ جي اهميت بابت چيل پھاڪا ۽ چوڻيون

تندرستي، خدا تعالى جي نعمت آهي. ان جو قدر، وڃڻ کانپوءِ ئي ٿيندو آهي. قدر ڪرڻ جو وقت اهو آهي، جنھن وقت ماڻھوءَ کي تندرستي آهي. وئيءَ وَٿُ لاءِ، فقط پڇتائي ئي سگهجي ٿو ۽ بس. هٿان نڪتل شيءِ لاءِ هٿ هڻڻ مان ڪي ڪين ٿو وري.
1.1 اگهو کائي ڌنُ، سگهو کائي انُ. (هندي، چوڻي)
تندرست کي سڪي ماني به پئي مزو ڏيندي. ڪمزور ۽ بيمار کي قيمتي جواهرن مان جڙيل دوا کائڻ کانپوءِ به نه ساڳي طاقت ملندي، نه اهڙو طبيعت ۾ مزو هوندس.
مطلب:
بيمار جو زنده رهڻ آهي ئي گهڻن، پئسن خرچ ڪرڻ سان.
تندرست ماڻھو، سڪي ڳڀي تي به پيو پلبو.
1.2 تندرستي، هزار نعمت آهي. (فارسي، چوڻي)
دنيا جي تختي تي، ٻيون هزار نعمتون هجن ۽ هڪ تندرستي نه هجي ته ڪا به نعمت خوشي نه ڏيندي. ٻيو ڪجهه به نه هجي ۽ فقط تندرستي هجي ته به سڪون، سرور ۽ جُثو جاءِ هوندو. تندرست ماڻھوءَ کي، مٽيءَ مان به هڳاءُ ۽ تراوت پئي ايندي.
مطلب:
يڪ تندرستي هزار نعمت است. (فارسي)
1.3 جيءُ آهي ته جھان آهي، نه ته جيئري ئي مڙهه مُقام آهي. (ساهتي، چوڻي).
جھان به ان کي وڻي ٿو، جنھن جي جان ۾ مزو ۽ قرار آهي. جنھن کي جان ۾ مزو ۽ قرار ناهي، سو ته چوندو؛ جيڪر قبر ۾ هجان! اتي شايد هي تڪليفون نه هونديون.
مطلب:
ھيءُ جھان به ھتي ھجڻ سان آھي. مئي پڄاڻان، مري وئي سڄي دنيا.
1.4 جيءُ خوش، جھان خوش. (سنڌ، چوڻي)
جھان جي خوشي به ان کي محسوس ٿيندي، جيڪو پنھنجي پاڻ مان خوش هوندو. پنھنجي پاڻ مان اهو خوش هوندو، جيڪو جسماني طرح خوش، چڱو ڀلو هوندو. ان جي برعڪس بيمار کي سڄو جھان، بيمار پيو محسوس ٿيندو.
مطلب:
ڀيٽيو؛ ۱۱.۱۱ سائيءَ واري کي، سڀ ساوا نظر ايندا آهن.
1.5 ڇاتيءَ جھڙو ناهي ٻـَرُ، اکين جھڙي ناهي جوت. (ساهتي، چوڻي)
ٻين تي نه ڀاڙجي پر پاڻ تي ڀاڙ جي. بيمار ماڻھو ٻين تي ڀاڙيندو آهي. سگهو يا تندرست پنھنجي سيني/ ڇاتيءَ جي زور تي تمام گهڻا ڪم ڪري وٺندو آهي. جڏهن ته بيمار/ روڳي، آسپاس جي ماحول کي روئي ڪري رُسائي ڇڏيندو آهي. اهڙيءَ طرح اکين جي جوت به محتاجيءَ کان بچائي ٿي. جنھن کي اکين جي روشنائي ناهي، سو ٻين ٻن کي سيڙائڻ کان پوءِ به سڌو/ سنئون ڪم نه ڪري سگهندو آهي.
مطلب:
ھرڪو سيني جي ٻر تي ٽڏي ٿو. ھر ڪنھنکي پنھنجيون اکيون ئي ڪم اچن ٿيون.
1.6 قدر صحت جو سو ڪري، بيماريءَ ۾ جو ڳري. (هندي، چوڻي)
نعمت يا صحت جو قدر هميشه، وڃڻ کانپوءِ ئي پوندو آهي. تندرست ماڻھو دڙيون پيو ٽپيندو آهي ۽ احتياط نه ڪندو آهي. جڏهن ته ڪنھن غلط ڪم سبب صحت/ سگهه وڃائجي به سگهي ٿي. پوءِ پڇتائڻ کان، اڳي قدر ڪندي، ان جي حفاظت ڪجي.
مطلب:
اب پڇتائي ڪيا هووت، جب چڙيا چگ گئي کيت. (هندي، پھاڪو)
1.7 نور آهي ته جھان آهي، ان آهي ته ايمان آهي. (لاڙ، چوڻي)
ماڻھو دنيا جي رنگينيءَ جا مزا، اک سان ماڻي ٿو. کائڻ جا مزا، وات سان وٺي ٿو. جڏهن ته گهڻي کائڻ سان بيماريون وچڙي سگهن ٿيون پر گهڻي ڏسڻ سان نه.
گهڻو تڏهن ڏسي سگهبو، جڏهن اکين ۾ نور ۽ ڏسڻ جي جوت هوندي. نور هوندو ته جھان به ڏسي سگهبو ۽ ان جي هجڻ جي هام به هڻي سگهبي.
مطلب:
اکين/ ديد کانسواءِ، دنيا جي رنگيني نظر نه ايندي.
1.8 نور ته مُور، نه ته جيئري کڻي پور. (ساهتي، چوڻي)
دنيا جي مُوڙي يا مُور آهي مشاهدو، جيڪو اک سان ٿئي ٿو. اک به اها جنھن ۾ بينائي، بصيرت، نور، جوت هجي. ٻيءَ صورت ۾، اکيون اکين جھڙيون، ديد لڀ ئي نه. اهڙيءَ حالت ۾ ماڻھو ڄڻ جيئري ئي قبر ۾ دفن آهي ۽ ٻين جو محتاج هئڻ ڪري قبر واري کان به پري آهي. ڇو جو قبر وارو هاڻي ٻين جي محتاجيءَ کان ڇٽل آهي.
مطلب:
بنا اکين واري کي، رستو اکين آڏو ھوندو آھي.
1.9 نور کان سواءِ، سڀ ڪوڙ. (ساهتي، چوڻي)
ٻئي جي ٻڌايل ڳالهه تيستائين ڪوڙ آهي، جيستائين ظاهري اک سان يا باطني نور سان، ان جو مشاهدو نه ماڻجي. مشاهدي سان يقين ايندو آهي، بنا مشاهدي جي شڪ ئي رهندا آهن. انڌو ماڻھو شڪي مزاج هوندو آهي. شڪي ماڻھوءَ کي هر شيءِ ڪوڙ پئي معلوم ٿيندي. اک/ نور، خدا تعالى جي نعمت آهي. ان نعمت کان وانجهيل لاءِ، سڄي دنيا ڪوڙ مثل آهي.
مطلب:
ھن رنگين دنيا جو مزو آھي ئي کيس ڏسڻ سان.

proverbs of Hyderabad sindh حيدرآباد سنڌ جا پھاڪا


آرٽيڪل ڊائون لوڊ ڪرڻ لاءِ ھتي ڪلڪ ڪريو

This article based on Proverbs of District Hyderabad of Lower/ Southern part of Sindh is compiled by Engr. Abdul Wahab Sahito. Originally this is collection work of Abdul Hussain Nizamani of Tando Qaisar.

جڏهن سائين عبدالحسين نظاماڻي صاحب جي ذاتي ڊائريءَ تان کنيل پھاڪن ۽ چوڻين بابت، مضمون جوڙڻ جو ارادو ڪيم، تڏهن کين هن فاني جھان مان لڏئي چار پنج مھينا گذري چڪا هيا.
سيپٽمبر 2002ع ڌاري، سندس فرزند ۽ اسان جي کاتي جي انجنيئر، سڪندر علي نظاماڻي کي ٽنڊو قيصر فون ڪيم؛ “اوهان جي والد صاحب جي ڊائريءَ تان نوٽ ڪيل پھاڪن ۽ چوڻين بابت مضمون جوڙڻ جو ارادو ڪيو اٿم. هڪ ته کانئس ٻيھر ڊائري وٺي موڪل ۽ ٻيو ته سندس زندگيءَ جو حال احوال کپي، يا مون سان فون تي سائينءَ کي ڳالھراءِ يا کانئس لکرائي موڪل.”
“توهان کي خبر ناهي ڇا؟” ٻئي طرف کان آواز آيو.
“ڇو؟ ڇا جي؟”
“بابا سائين ته اپريل ڌاري وفات ڪري ويو آهي؟”
“اوهه! اِنا لله و انا اليه راجعون. الله سائين کين جنت ۾ جاءِ ڏئي. بھرحال مون کي ان بابت ڪا ڄاڻ ناهي! اميد ته جلد تعزيت لاءِ تنھنجي ڳوٺ ايندم.”
“ڊائري وغيره جيڪا چئو سا اوهان ڏي ڏياري موڪليندم، باقي حال احوال مون لاءِ لکڻ ڏکيو آهي. ائين واتين ويڻين، يا فون تي چئو ته اوهان کي ٻڌايان …..”
“ڪن پھاڪن ۽ چوڻين بابت وضاحت به کپندي. سا ڪيئن ملندي؟”
“اهي لکي موڪلجو ته چاچا سائينءَ کان، انھن بابت وضاحت لکرائي موڪليندم.”
انھيءَ خط و ڪتابت ۽ فون واري رابطي کي ٻه چار مھينا گذري ويا. انھيءَ دوران مشڪل سان ڪن پھاڪن/ چوڻين بابت ٿوري گهڻي وضاحت ملي سگهي. جڏهن ته سائينءَ جي زندگيءَ بابت حال احوال، نه برابر ملي سگهيو.
سائين، ٽيھارو سال کن، اسڪول هيڊ ماستر رهيو. گهڻو ڪري لوئر سنڌ؛ جيئندو هاليپوٽو (چينل ڀرسان) عمرالدين پنجابيءَ جي ڳوٺ، تلھار وغيره ۾ رهيو. سٺ واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ منصوره ۾ پڻ رهيو.
ڇھين درجي کان ڏهين درجي وارن لاءِ خاص ڪري ڇوڪرين واسطي، نوٽس تيار ڪري ڏيندو هيو. ڇوڪرين جي تعليم لاءِ ڏاڍو پاڻ پتوڙيندو هيو.
شعر و شاعري پڻ ڪيائين. مزدورن جو خاص خيال ھيس. سندس چوڻ ۽ عمل ھيو ته؛ مزدور مزدوري گهرڻ لاءِ در تي نه اچي پر کيس بروقت، سڏي ڏجي. اصلاحي ۽ سماجي ڪم به ڪيائين. ڳوٺ ۾ ناليون جوڙائڻ، گهٽين ۽ نالين مان ڪچرو ڪڍرائي صفائي سٿرائي ڪرائڻ. ٻارن جو تعليم ڏانھن توجهه ڇڪرائڻ، جائز مسئلن ۾ سندن مدد ڪرڻ، نياڻين جي تعليم ڏانھن توجهه ڇڪرائڻ ۽ جائز مسئلن ۾ سندن مدد ڪرڻ. نياڻين جي تعليم ڏانھن خاص توجهه هين.
پڙهندڙن جي دلچسپي لاءِ، سندن ذاتي ڊائريءَ تان کنيل پھاڪا ۽ چوڻيون، وضاحتن سميت هيٺ ڏجن ٿا ته جيئن عام کي فائدو پوي.

is any job like this ههڙو ڪو ٻيو ڌنڌو


is any job like this ههڙو ڪو ٻيو ڌنڌو

This article is authored by Altaf Shaikh, Sindhi Travel writer, who lived in Malaka for many years. He had shared his views and observations regarding easy jobs with good remunerations, through out the world.

Altaf Shaikh (Sindhi/Urdu: الطاف شيخ) is a famous Sindhi scholar from Pakistan . Altaf Shaikh is a travel writer and well known traveler. He was born in the house of Gul Muhammad Shaikh on November 14, 1944 in New Hala District, Hyderabad (now Matiari District).

Altaf Shaikh got his early education from Hala, then from Cadet College Petaro. He studied marine engineering at Marine Academy Chittagong, East Pakistan (now Bangladesh ) and did post graduation from World Maritime University , Malmo , Sweden . He was qualified as a ship engineer and after sailing as Chief Engineer on various types of ships for some 12 years he served Malaysian Naval Academy and Pakistan Marine Academy as Head of Marine Engineering Dept. for 8 and 12 years respectively.

Altaf Shaikh started writing regularly at the age of 18, when he was in Chittagong . His first story book was Anamika (the Bengali word for “unknown”) was published in 1966.

He can speak Bengali, Japanese and Malay fluently.

His first book on travel was Munhnjo Saagar Munhnjo Sahil, which was published in 1971, and won the Pakistan Writers Guild Award. Mr. Shaikh has written over 67 books, mostly travelogues. Recently he is awarded ‘Shah Abdul Latif Bhittai’ award year 2008, for his recent book ‘From New Hala to New York’, by Pakistan Academy of Letters, Islamabad.

Free Expression Proverbs آزاد استعمال روپ تي مشتمل پھاڪا


Free Expression Proverbs آزاد استعمال روپ تي مشتمل پھاڪا

This article is authored by Engr. Abdul Wahab sahito and it comprises of the Sindhi Proverbs and Sayings of free expression. It was first published in monthly Keenjhar of Sindhi Sahat Ghar Hyderabad.

“پھاڪا، انسان ذات جي ڏاهپ ۽ ظرافت جا عجيب اظھار آهن. جن ذريعي هر گروه پنھنجي ملڪ ۽ ماحول، پنھنجي سماجي ۽ فطري لاڙن ۽ ٻوليءَ جي وسعت، لفظي سٽاءَ ۽ معنوي نزاڪت مطابق، صدين جا تجربا نروار ڪري ٿو. پھاڪا، ٻوليءَ ۾ انساني جيوت جي آتم ڪھاڻي آهن. اهي قومن جي زباني يعني اڻ لکيل تاريخ آهن. ڪنهن به قوم جي سچي سماجي تاريخ يعني علمي، ادبي، ثقافتي، نفسياتي اوسر، ڪمال ۽ زوال، حرفت ۽ هنر، رنج ۽ راحت، رسم ۽ رواج، مجلسي رنگ ۽ ڍنگ، انساني سڀاءَ ۽ رويا معلوم ڪرڻ لاءِ، ان قوم جي لوڪ ادب جو سائنسي اڀياس وڏي مدد ڏئي ٿو. لوڪ ادب جي اهم صنف، پھاڪا وري اهڙي اڀياس لاءِ جيڪو مواد مھيا ڪن ٿا، اهو معاشري جون سچائيون اهڙي ته چٽائيءَ سان پيش ڪري ٿو جو مستند تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ بنياد ملي پوي ٿو.”
ڊاڪٽر محمد قاسم ٻگهيو صاحب، ٻئي هنڌ لکي ٿو ته؛ ”اها ڳالهه روشن سج وانگر چٽي ۽ سگهاري آهي ته اهو سمورو علمي ڪم، ٻوليءَ ۽ ان جي لوڪ ادب جي خزاني ۾ واڌاري کان علاوه، سماجي اوسر ۽ ٿيندڙ تبديلين کي سمجهڻ ۾ وڏو مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو. اڳ جا جمع ڪيل پھاڪا، هڪ خاص سماج ۾ اسريل هئا. اڄ جڏهن ٻوليءَ کي اهو ساڳيو سماج ميسر نه آهي ته ڪيترائي اڳ جا پھاڪا، پنھنجي اصل سمجهاڻي ۽ مفھوم، وڃائي ويٺا آهن. ان جي بدران نئين سماج ۾ نوان پھاڪا اسري رهيا آهن ۽ پراڻا پھاڪا نئين تبديل ٿيندڙ سماج جي گهرجن مطابق تبديل ٿي رهيا آهن.“
مثال طور؛ اڳ ۾ سواري جانورن تي ڪئي ويندي هئي ته ان وقت پھاڪا هيٺئين نموني جا هوندا هئا:

سواري به نر جي، ياري به نر جي. (ساهتي، چوڻي)
جت سچائيءَ تي چڙهي ته، کڙھ تي کير پياري. (ساهتي، پھاڪو)
اٺ جي چاڙهيءَ کي به لعنت ته لاهيءَ کي به لعنت. (ٿري پھاڪو)
اٺ کي لاڻو، گهوڙي کي داڻو، مرد کي ناڻو، محبوب کي ماڻو. (سنڌ، پھاڪو) وغيره.

هاڻي جڏهن سواريءَ لاءِ ريلون ۽ موٽرون ايجاد ٿيون آهن، تڏهن پھاڪا ڪجهه هن ريت وجود ۾ آيا آهن:

گاڏي ڇٽي وئي اٿئي ڇا؟ (ساهتي، چوڻي)
ائين ويٺو آهين، جيئن بيواهي ٽيشڻ تي! (ساهتي، ورجيس)
ڊرائيور ته وَرُ، نه ته ڊرائيور ڪيئن؟ (ساهتي، چوڻي)
سواري ته ڦيٿي جي، چال ته چيتي جي، ڳالهه ته کاڌي پيتي جي. (سنڌ چوڻي)
ڊرائيور جي زندگي عجيب کيل آ، جيل کان بچو ته اڳيان سينٽرل جيل آ. (اردو، چوڻي)
ڊرائيور جي زندگي عجيب چڪر آ، صبح ڪراچي ته شام سکر آ. (اردو، چوڻي)
چلتي ڪا نام گاڙي، کڙي ڪا نام ڇڪڙا. (اردو، چوڻي) وغيره.

ان کان علاوه، ڪڏهن ته جڙيل پھاڪن ۾ به ترميم/ ڦيرڦار ٿيندي رهي ٿي. يعني اهي آزاد-استعمال (Free expression) جي اثر تحت ڦرندا رهن ٿا. جڏهن ته آفتاب ابڙي جو چوڻ آهي: ”1988ع ڌاري محترم سائين ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ هڪ خط لکي، مون کي ڪوٺ ڏني ته سنڌي ادبي بورڊ پاران “لوڪ ادب رٿا” جو ٻائيتاليھون يا ٽيئيتاليھون، پهاڪن بابت ڪتاب جو، اڳين شايع شده مختلف ڪتابن کي ڀيٽي، معياري متن تيار ڪيان. ان لاءِ پاڻ مھرباني ڪري هڪ خاڪو به تيار ڪيائون. جنھن تي اڪتفا به ڪئيسين. پر پوءِ جڏهن معاوضي وغيره جون ڳالھيون نڪتيون ته سائين جن ماٺڙي ڪري ويا. اسان به خاموش ٿي وياسين. خبر ناهي اهو ڪم الائي ڪٿي پھتو.“
پھاڪن جو متن تيار ٿئي، ڇو جو اهي مروج استعمال (Formular usage) تحت ٺھيل آهن. اهڙو خيال ڊاڪٽر مرليڌر به هيٺين طرح پيش ڪيو آهي.
”انسان ٻوليءَ ذريعي جڏهن پنھنجي جذبات ۽ ويچارن جو اظھار ڪري ٿو تڏهن هو گهربل لفظ چونڊي، پنھنجي مرضيءَ مطابق جدا جدا نمونن ۾ انھن کي ڪتب آڻي سگهي ٿو. هن تي فقط اها پابندي آهي ته ٻوليءَ جي وياڪرڻي (گرامر) سرشتي جي ڀڃڪڙي نه ڪري. مثال طور، جيڪڏهن ڪنھن کي ڪو ڪتاب گهرجي ته هو الڳ الڳ جملن ذريعي پنھنجي خواهش ظاهر ڪري ٿو:
مون کي هيءُ ڪتاب کپي.
هيءُ ڪتاب گهرجيم.
هن ڪتاب جي گهڻي ضرورت اٿم.
مان هيءُ ڪتاب خريد ڪندس.
مون کي هيءُ ڪتاب هٿ ڪرڻو آهي. وغيره
مٿين جملن جي بيھڪ چاهي هڪ ٻئي کان بدليل آهي. پر انھن ذريعي جيڪا خواهش ظاهر ڪئي وئي آهي، اها گهڻي قدر هڪجھڙي آهي. ٻوليءَ جي اهڙن جملن کي آزاد استعمال (Free expression) جملا چئجي ٿو. ڇاڪاڻ ته انھن جي ڪتب آڻڻ وقت، ڳالھائيندڙ کي اختيار آهي ته هو پنھنجي مرضيءَ مطابق لفظن جي چونڊ ڪري، انھن کي جدا جدا بيھڪ وارن جملن ۾ ڪتب آڻي سگهي ٿو.
اهڙن آزاد استعمال جملن جي ڀيٽ ۾، ٻوليءَ ۾ ڪيترائي اهڙي قسم جا استعمال آهن، جن جي بيھڪ مقرر ٿي ويئي آهي. ان ٻوليءَ جو هرڪو ماڻھو ڪنھن گهربل مطلب جي ظاهر ڪرڻ لاءِ اهي استعمال بلڪل ساڳئي نموني پيو ڪتب آڻي. اهڙن استعمالن کي مروج استعمال (Formular Usage) چئجي ٿو، ڪجهه مثال ڏسو:

هو هميشه پيو ٻين مان ويڪون ڪڍي. اهو ڪونه ٿو ڏسي ته ٻين کان وڌيڪ پاڻ عيبن سان ڀريو پيو آهي. ”مينھن پنھنجي ڪارنھن ڏسي ڪانه، ڳئونءَ کي چوي ته هل ڙي پڇ ڪاري!“
ٻوڏ ۾ ستايلن جي مدد ڪرڻ جو ويچار ڪيو اٿئي ته پوءِ دير ڇو ٿو ڪرين؟ ”ترت دان، مھا پڃ“.

مٿين مثالن ۾، ڏنگين ۾ استعمال ٿيل جملن کي ٻوليءَ ۾ نرالي اهميت ملي چڪي آهي. اهي ٻوليءَ ۾ اهڙا فارمولا آهن، جيڪي هر ڪو ماڻھو ساڳئي نموني پيو ڪتب آڻي. انھن جي اندروني بيھڪ ۾ تبديلي ڪرڻ جو کيس اختيار ڪونھي. جيڪڏهن ڳالھائيندڙ انھن جي لفظن ۾ ڪابه تبديلي ڪندو ته استعمالن جو گهربل مطلب حاصل نه ٿيندو يا انھيءَ بدليل بيھڪ ۾ اهو استعمال مروج ليکيو نه ويندو.“
جيئن ته پھاڪا/ چوڻيون، نه الھامي ڪتاب جو جز آهن، نه ئي ڪنھن هڪ شاعر جا چيل/ جوڙيل گفتا آهن. تنھنڪري لازمي ناهي ته انھن کي هڪ مخصوص/ مقرر متن يا مروج استعمال روپ هجي. شاهه جو رسالو مختلف ماڻھن ترتيب ڏنو آهي، جنھنڪري مڙني ۾، ڪٺي ڪيل ڪلام جي متن ۾ ٿورو گهڻو فرق آهي. شاهه جي رسالي جو مخصوص متن مقرر ڪرڻ ته ٺيڪ آهي، پر پھاڪن جو نه. ڇو جو اهي ڪنھن هڪ ماڻھوءَ جا ٺاهيل/ جوڙيل نه آهن. ٻگهيو صاحب جو چوڻ آهي ته؛ ”پھاڪا تاريخ جي ٿلھن ڪتابن مان هٿ ڪونه ايندا آهن. ڇو جو انھن جو جنم ڪتابن ۾ نه، پر عوام جي دلين ۾ ٿيندو آهي.“
جيڪا شيءِ عوام جي دل جي هجي، ان کي مرتب به ائين ڪيو وڃي. ان سلسلي ۾ قاسم ٻگهيو صاحب لکي ٿو؛ ”پھاڪا هڪ سيني کان ٻئي سيني تائين ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين هلندا، موجوده روپ ۾ پھتا آهن. تنھنڪري لفظن ۾ ٿوري ڦير ڦار ضرور آئي هوندي. ٿي سگهي ٿو ته ڪي پڙهندڙ اهو محسوس ڪن ته اهو پھاڪو ايئن نه، هيئن هئڻ گهرجي.
مثال طور:
ماريو نه مري ٿو، نه منجو ڇڏي ٿو.
ڪنھن وري اهو پھاڪو هيئن ٻڌو هجي ته؛
مئو نه ٿو مري، نه ڪو ٿو منجو ڇڏي.
انھن ٻنھي پھاڪن ۾ نه صرف لفظن جو فرق آهي، پر مفھوم ۽ مقصد به ڌار ڌار آهي. هڪ ٻيو مثال آهي:
مينھن پنھنجي ڪارنھن ڏسي ڪانه، گانءِ کي چوي؛ ”هل ڙي پڇ ڪاري!“
يا
مينھن ٿي چوي ڳئونءَ کي؛ ”هل ڙي پڇ ڪاري!“
هن پھاڪي ۾ رڳو لفظن جي ڦير ڦار آهي. گانءِ هندي ۽ ڳئون مسلمانڪو لفظ آهي.“
پھاڪي جي خاصيتن جي باري ۾ ڊاڪٽر مرليڌر جيٽلي صاحب جو چوڻ آهي؛ ”ڪو به سخن پھاڪي جو درجو حاصل ڪري، انھيءَ لاءِ ان ۾ چئن خاصيتن جو هئڻ ضروري آهي. اهي آهن:

(1) ٿور-اکرائي يا ننڍڙو روپ.
(2) ويچارن جي گھرائي.
(3) سلوڻائي، ظرافت يا اظھار جي نزاڪت.
(4) لوڪ/ عوام ۾ انھيءَ جو پرچار.“

جڏهن ته مٿيون سموريون خوبيون، هيٺ پيش ڪيل پھاڪن/ چوڻين ۾ موجود آهن.

1.1 ٻليءَ شير پڙهايا، ڦير ٻلي ڪون/ نون کاوڻ آيا. (سرائڪي، پھاڪو)
1.2 ٻليءَ شينھن پڙهايا، ڦر ٻلي ڪون کاوڻ آيا. (سرو، پھاڪو)
1.3 ٻليءَ شينھن پڙهايو، ڦر ٻلي نون کاوڻ آيو.
چڱا ٿيا جو مين تيڪون چڙهڻ نه سيکاريو. (سرو، پھاڪو)
1.4 ٻلي شير پڙهايا، ڦير ٻلي ڪو کاوڻ آيا،
چڱا ٿيا جو مين تيڪون چڙهڻ نه سکلايا. (سرائيڪي پھاڪو)
1.5 ٻلي شينھن پڙهايو، ڦري ٻليءَ کي کائڻ آيو،
چڱو ٿيو جو مون توکي، چڙهڻ نه سيکاريو. (ساهتي، پھاڪو)
مطلب: پنھنجا سمورا گر، بحيثيت استاد جي، هڪ شاگرد کي سيکاري نه ڇڏجن.

2.1 جيسي ڪو تيسا ملا، ڏوم ڪو ملا نائي،
اس ني ڍولڪي بجائي، اس ني آرسي بتائي. (هندي، پھاڪو)
2.2 جيسي ڪو تيسا ملا، سنت ڪو ڀيل،
لوها کا گيا گهن، ڇوري ڪو ليگئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.3 جئسي ڪو تيسا ملا، سن ري راجا ڀيل،
لوهي ڪو چوها کاگيا، لڙڪا ليگئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.4 جيسي ڪو تيسا ملا، سن لي راجا ڀيم،
لوهي ڪو کاگيا چوها، ڇوري ڪو ليگئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.5 جئسي ڪو تيسا ملا، سنئي راجا ڀيل،
پيتل ڪو گهُڻ کا گئي، ڇوري ڪو لي گئي چيل. (هندي، پھاڪو)
2.6 جيسوءَ کي تيسو.
مطلب: جيڪو ٻين سان جھڙي جٺ ڪندو، تنھن سان به تھڙي ئي جٺ ٿيندي.

3.1 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، بک مري سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.2 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، بک به سھي سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.3 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، تنھن جو مِٽُ هر ڪو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.4 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، دوزخ وڃي سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.5 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، ڍؤ ڪري سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.6 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، ڦاٽي مري سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
3.7 جنھن جي هٿ ۾ ڏوئي، گاريون جهلي سو ئي. (چوڻي، نصيحت)
مطلب: ورهاست، الله واري ڪجي يا دنيا واري، ڪير به راضي نه رهندو.
ورهائڻ واري مان ڪير به خوش نه هوندو آهي.

مٿين ٽن مثالن مان سمجهه ۾ آيو ته پھاڪا ۽ چوڻيون، ڪن حالتن پٽ-اندر، آزاد استعمال (Free expression) روپ ۾ به هوندا آهن. ڇو جو اهي عوام جا آهن ۽ عام استعمال ۾ هئڻ سبب، پنھنجو مخصوص مفھوم قائم رکيل اٿن. ”ڪنھن پھاڪي ۾ ٻيون ٽي خاصيتون ڀلي نه ملن پر هڪ خاصيت لوڪ پسنديءَ جو ان ۾ هئڻ نھايت ضروري آهي. پر انھيءَ ۾ شڪ ناهي ته ڪنھن به سٺي پھاڪي ۾ ٻين ٽن گڻن جو هئڻ پڻ لازمي آهي.“
اهڙيءَ طرح لازمي ناهي ته هر عام پھاڪي/ چوڻيءَ کي هڪ مخصوص مروج استعمال (Formular usage) روپ هجي. ڇو جو؛ ”ڪنھن سياڻي زندگيءَ جو ڪجهه تجربو حاصل ڪيو ۽ ننڍڙي گفتي جي صورت ۾ ان جو اظھار ڪيو. ٻين اهو ٻڌو ته هڪدم انھيءَ جي سچائي، سندن دل ۽ دماغ تي ڇانئجي وئي. پوءِ وهنواري زندگيءَ ۾ پاڻ به انھيءَ گفتي کي هوبھو ساڳئي روپ ۽ معنى ۾ دهرائڻ لڳا. اهڙيءَ طرح هڪ شخص جو چيل نڪتو، ٻين جي اپنائڻ تي عوام جو نڪتو بڻجي ويو ۽ انھيءَ کي پھاڪي جو پد حاصل ٿي ويو.“
ٻارھين ڪوهين ٻولي ٻيءَ تحت، جملا/ چوڻيون/ پھاڪا ڦرندا گهرندا رھندا آهن. جنھنڪري آزاد استعمال واري روپ کان آجا ناهن. اهي مختلف ماڻھن وٽ، مختلف لفظن جي جوڙجڪ سان اپنايل آهن. انھن جي هر روپ کي پھاڪو/ چوڻي تسليم ڪبو. ڇو جو انھن جو مفھوم ۽ سلوڻائي، انھيءَ روپ ۾ به برقرار آهي.
جيڪڏهن پھاڪن/ چوڻين جو هڪ مخصوص متن تيار ڪيو ويو ته ان کي هيٺين مثال وانگر لوڪ مڃتا نه هوندي. لوڪ مڃتا نه ملڻ سبب، اهي پھاڪي جو روپ نه وٺي سگهندا.
”سترهين عيسوي صديءَ جي پھرئين اڌ ۾ جيمس هاول نالي هڪ وڏو ليکڪ ٿي گذريو آهي، هن انگريزي پھاڪن جو هڪ مجموعو تيار ڪري ڇپايو. ان ۾ هن پنج سؤ کن ننڍڙا، نصيحت آميز نڪتا ۽ نيتيءَ جا وچن خود تيار ڪري، شامل ڪري ڇڏيا. سندس ٺاهيل ڪن سخنن جو مطلب هن ريت آهي:

گهُمنڊُ، هڪ اهڙو گل آهي، جيڪو دئيتن جي باغيچي ۾ ٽڙي ٿو.
شرڌا، هڪ وڏ-گهراڻي عورت آهي، سٺا ڪم سندس نوڪر آهن.

هاول جا اهڙي قسم جا سخن، سندس ڪتاب جي ورقن ۾ ئي محفوظ آهن. اهي پھاڪا بڻجي نه سگهيا آهن. ڇاڪاڻ ته انھن کي عوام ۾ مشھوري حاصل نه ٿي سگهي. لوڪ انھن کي پنھنجو نه بڻايو.“
مٿئين مثال مان سمجهه ۾ آيو ته ڪن پھاڪن جو متن گهڙي ۽ سنواري، مروج استعمال (Formular usage) روپ ڏيڻ سان، انھن کي عوام ۾ مشھوري حاصل ٿي نه سگهي. اصل پھاڪا/ چوڻيون، ماڻھن جي ماحول ۾ جڙندا آهن، پوءِ پھاڪي/ چوڻيءَ جو روپ ڌاريندا آهن. انھن ۾ آزاد-استعمال جھڙي خاصيت به هوندي آهي ۽ گڏوگڏ مفھوم به قائم رکندا آهن.

نموني جي طور تي ڪجهه پھاڪا/ چوڻيون پيش آهن:

1.1 ابو مئو، ادو ڄائو، اسين اوتري جا اوترا. (ساهتي، پھاڪو)
1.2 ادو مئو، ادي ڄائي، اسين اوتري جا اوترا. (ساهتي، پھاڪو)
1.3 ادي مئي، ادو ڄائو، اسين اوتري جا اوترا. (لاڙ، پھاڪو)

2.1 اٻھري ڪتي، انڌا گلر. (لاڙ، پھاڪو)
2.2 اَتَڪي ڪتي، انڌا گلر. (سرو، پھاڪو)
2.3 تڪڙي ڪتي، انڌا گلر. (سرو، پھاڪو).

3.1 اٿي پاڻ نه سگهي، لک لعنت گوڏن کي. (سرو، پھاڪو)
3.2 پنڌ پاڻ کان نه پڄي، لک لعنت گوڏن کي. (ساهتي، پھاڪو)
3.3 ٽنگون چيو نه ڪن، لک لعنت گوڏن کي. (سرو، پھاڪو)
3.4 پنڌ پيرن کان نه پڄي، لک لعنت گوڏن کي. (لاڙ، پھاڪو)

مٿين مثالن مان واضح ٿيو ته ساڳيو پھاڪو، مختلف هنڌن تي مختلف روپ ۾ مروج آهي. جيڪڏهن هڪ صورت کي معياري متن طور ڳڻبو ته، ٻيا روپ لوڪ ادب جو لوڪ پسند حصو هوندي، لوڪ ادب مان خارج ٿي ويندا. جيڪا عوامي/ لوڪ مڃتا جي خاصيت کي تسليم نه ڪرڻ واري ڳالهه ٿيندي.
ان ڪري لازمي ٿيندو ته پھاڪي/ چوڻيءَ جا سمورا آزاد-استعمال روپ، مجموعن/ لغتن ۾ شامل ڪيا وڃن، ته جيئن هر لوڪ جي نمائندگي ٿي سگهي.
هيٺ اهڙن پھاڪن/ چوڻين مان ڪجهه نموني طور تي پيش ڪجن ٿا، جيڪي آزاد-استعمال هوندي، ٿور-اکرائي، لوڪ پسندي، عام مروج ۽ سلوڻائيءَ جھڙين صفتن سان مزين آهن.