Ships; Prey to mighty waves موج نھ سھي مڪڙي


Ships; Prey to mighty waves موج نھ سھي مڪڙي

This book is authored by Marine Engineer Altaf Shaikh. He had given some account of few sinking ships that become famous after sinking in the Sea.

1. ليکڪ جا لفظ

سامونڊي زندگيءَ ۾ جتي گھمڻ ڦرڻ آھي، اتي مھم-جوئي ۽ ائڊوينچر پڻ آھي. منهنجا پڙھندڙ، ملڻ وقت، اڪثر اھو پڇندا آھن ته؛ سمنڊ تي پيش آيل ڪنهن به حادثي بابت ٻڌايو.
سامونڊي سفر، ھڪ ماڻھوءَ جي “زندگيءَ” مثل آھي، جنهن ۾ جيئن ڏک سک، سٺا ۽ خراب ڏينهن اچن ٿا، تيئن سامونڊي سفر ۾ پڻ جتي خوشيون، گھمڻ ڦرڻ ۽ رنگينيون آھن، اتي موسمن جون گرميون/ سرديون، پاڻيءَ جا لاھا/ چاڙھا، ھوائن جا طوفان ۽ خاموشيون، جھاز جا لوڏا ۽ انجڻ جا دوکا پڻ موجود آھن. ان کان علاوه رستي کان ڀٽڪي وڃڻ، عملي جا بلوا ۽ ھنگاما، ائنڪريج تي ھفتن جا ھفتا، اندر بندرگاھ ۾ گھڙڻ لاءِ انتظار، اگھايون/ سگھايون ۽ ٻيا ڪيترا ئي حادثا ۽ حالتون پيدا ٿين ٿيون.
منهنجي ھميشھ اھا ڪوشش رھي آھي ته سمنڊ جي زندگيءَ جو بهترين ۽ دلچسپ رخ ٻڌايو وڃي، ڇو جو اسان جي قوم ايڏي گھڻي Sea-faring Nation ناھي ۽ کين اٿندي ئي، جي اھڙن حادثن ۽ خوفن جون ڳالھيون ٻڌائبيون ته، ھرڪو ھن زندگيءَ کان ونءُ ويندو. اھو ائين آھي جيئن، ڪو سرجن رڳو انهن مريضن جو ويھي ذڪر ڪري، جيڪي آپريشن دوران کانئس مري ويا ھجن، نتيجي ۾ ان اسپتال يا ڊاڪٽر وٽ ڪير ايندو؟ اھڙيءَ طرح رڳو جھازن جي حادثن ۽ سامونڊي صعوبتن جون ڳالھيون ڪبيون ته، ڪھڙو مسافر يا ماڻھو جھاز تي چڙھندو؟ ۽ جي ايندو به ته سمورو وقت پاڻ به بي چين رھندو ۽ جھاز ھلائڻ وارن جو به سک ڦٽائيندو.
اسان جي مرچنٽ نيويءَ کي ھلائڻ ۽ پنهنجا ماڻھو پيدا ڪرڻ لاءِ چٽگانگ (تڏھن جو اوڀر پاڪستان) ۾ مئرين اڪيڊمي کلي ھئي. اڪيڊمي چٽگانگ شھر کان گھڻو پري خليج بنگال ۾ ھڪ ٻيٽ جلديا تي ھئي. اسان ان اڪيڊمي جا شروعاتي ڪئڊٽ ھئاسين. ھڪ دفعي اڪيڊميءَ جي لانچ ۾ اسان جو سڄو ڪلاس چٽگانگ شھر ڏي گھمڻ لاءِ وڃي رھيو ھو. رستي تي ڪرناڦلي نديءَ جي ڇوڙ وٽ اوچتو موسم خراب ٿي وئي ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ھوا طوفان جو روپ ڌاري سخت Cyclone بڻجي وئي. مٿان آسمان مان به پاڻي وسڻ لڳو ته ھيٺ سمنڊ جي پاڻيءَ جون ڇوليون به جبلن جيڏيون ٿي ويون. خليج بنگال ۽ ڪرناڦلي نديءَ واري حصي ۾ ڄڻ قيامت برپا ٿي وئي ھئي. ننڍڙيون ننڍڙيون ٻيڙيون ته اسان جي اڳيان ڀڄي ڀور ٿي رھيون ھيون ۽ انهن ۾ ويٺل ماڻھو ٻچن سميت اسان جي اکين اڳيان ٻڏي رھيا ھئا. اسان جي ھمراھن لانچ کي گھڻو ئي ڪنٽرول ۾ رکيو، پر ان جا پوڙھا بنگالي ملاح به دل ھاري ويٺا.
انهن ڏينهن ۾ مون کي لڳاتار مٿي ۾ سور رھندو ھو، جنهن جو چٽگانگ ۾ ڪوششن جي باوجود به Diagnosis (تشخيص) ئي نه پي ٿي سگھيو، ته ڇا کان آھي ۽ آئون ايڏو ته پريشان رھندو ھوس جو جيئڻ کان موت کي ترجيح ٿي ڏنم. منهنجي ڀر ۾ منهنجو ڪلاس ميٽ اجتبيٰ زيدي ويٺل ھو. تنهن چيو: يار بچڻ جي ڪا واھ ئي ناھي. ڪو ڪرشمو ٿئي ته ڪا ٻي ڳالھ آھي. چيومانس: ھڪ ڏينهن مرڻو ئي آھي پوءِ ڇو نه اڄ ئي. آءٌ ته زندگيءَ مان چاھ ڪڏھن کان وڃائي ويٺو آھيان.
ياد اٿم ته ان واويلا جي حالت ۾ اجتبيٰ چيو: “پر يار! پاڻ کي ھيئن مرڻ نه کپي، جو ماڻھو سامونڊي زندگيءَ تي ان جو ڏوھ مڙھين ۽ پنهنجا پاڪستاني، جن اڃا ھاڻ ھن زندگيءَ طرف رخ رکيو آھي، دل شڪسته ٿي پون. اڪيڊميءَ جي ھيترن ڪئڊٽن جي موت جي خبر، باھ وانگر ملڪ ۾ پکڙجي ويندي ۽ اڪيڊمي ئي بند ٿي ويندي ۽ پوءِ اسان جا مال بردار جھاز گورن (انگريزن) جي ئي ھٿن ۾ رھندا.”
اڄ ان کي ويھ سال ٿي ويا آھن. گورا سڀ ھليا ويا. اسان جي بئچ جا ته سڀ ڪڏھوڪو ڪئپٽن ۽ چيف انجنيئر ٿي ويا، پر ان کان پوءِ به ايترا ٿي چڪا آھن، جو پنهنجا جھاز ته پاڻ ٿا ھلايون، پر اسان جا ھمراھ ڪن ملڪن ۽ ڪمپنين جا جھاز دنيا جي مختلف سمنڊن ۾ وڏي خير خوبيءَ سان ھلائي رھيا آھن ۽ اسان کي جھازي ڪم ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ بهترين مڃيو وڃي ٿو. منهنجي خيال ۾ گذريل ويھن سالن ۾، درپيش آيل انيڪ حادثا ھاڻ ٻڌائي سگھجن ٿا. انهن مان ڪجھ قلمبند ڪري رھيو آھيان. ھونءَ به ھيستائين پڙھندڙن سمنڊ بابت سٺيون سٺيون ڳالھيون ايتريون ته ٻڌيون آھن، جو ھي چند حادثا اٽي ۾ لوڻ برابر ثابت ٿيندا ۽ ڪو گھرو اثر نه ڇڏيندا.
بهرحال! ھن ڪتاب ۾ جھاز ۽ سمنڊ بابت پنهنجا نه، پر ٻين کي پيش آيل مختلف واقعا ڏيئي رھيو آھيان، جيڪي سمنڊ تي بلڪل عام آھن. ھر واقعي جي اڳيان ڪوشش ڪري سمجھاڻيون ڏنيون اٿم، جيئن سامونڊي زندگيءَ کان غير واقف ان کي چڱيءَ طرح سمجھي سگھن.
ٻي ڳالھ ته لکڻ منهنجي وندر آھي، منهنجي زندگي آھي. لکڻ کي مون روزگار جو ذريعو نه بڻايو آھي ۽ نه ئي سمجھان ٿو ته ڪنهن سنڌي ليکڪ کي لکڻ مان ڪو مالي فائدو رسيو ھجي. جيل، دڙڪا، ڌمڪيون ضرور نصيب ٿيون ھوندس. منهنجي ڪتابن جي قيمت جي شڪايت پڙھندڙ اڪثر مون سان ڪن ٿا. سنڌي ڪتاب مھانگا ھجڻ جي شڪايت مون کي به آھي. منهنجي ھر وقت اھا ڪوشش رھي ٿي ته منهنجي ڪتابن جي قيمت اڃا به گھٽ رھي. سنڌي ڇپائي خاص ڪري ڪراچيءَ ۾ مھانگي ھجڻ ڪري ۽ ايجنٽن طرفان ججھي ڪميشن جي گھر ڪري (جيڪا ذري گھٽ ڪتاب جي اڌ قيمت جيتري وڃيو ٿئي) ڪيترا ئي دفعا پبلشرن کي به ماڳھين نقصان پيو ھوندو. ساڳئي وقت ايجنٽن سان به اھو مسئلو ٻڌجي ٿو ته ھو اھي ڪتاب سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ پھچائڻ لاءِ مختلف بڪ اسٽال وارن کي ڳاٽي ٽوڙ ڪميشن ڏين ٿا، ڪتابن موڪلڻ تي خرچ ڪن ٿا، پئسن جي وصوليءَ لاءِ ڪيترائي پنڌ ٿا ڪن ۽ ٽائيم سان گڏ ڳاٽي ٽوڙ ڀاڙا ٿا ڀرن پوءِ به سندن ڪجھ پئسا ٻڏي ٿا وڃن، وغيره وغيره.
بهرحال! ان ھوندي به آئون ھر وقت پبلشرس کي قيمت گھٽ ڪرڻ لاءِ چوندو رھان ٿو. ان ھوندي به ڪو ڀاءُ/ڀيڻ سمجھي ٿو ته ھو منهنجا ڪتاب نيو فيلڊس يا روشني پبليڪيشن جي معيار جھڙا ڇپائي اڃا به گھٽ قيمت ۾ پڙھندڙن تائين پھچائي سگھي ٿو ته مون کي خوشي ٿيندي ۽ ھو مون سان لھ وچڙ ۾ اچي سگھي ٿو.
پڙھندڙن جي راءِ/تنقيد ۽ صلاح مشوري جو اوسيئڙو رھندو.

خلوص منجھان

2. مھاڳ

الطاف، جنهن آفريڪا جي نوجوان نينگريءَ جي ڪاري چھري تي باک ڦٽندي ڏٺي آھي. الطاف، جنهن شاھ بلوط جي ڇانوري ۾ ٻن ڀورن انسانن کي پيار ڪندي ڏٺو آھي. الطاف، جنهن سمنڊ جي شور ۽ جھاز جي الارم ۾ ٿري ماءُ جي لولي گونجندي ٻڌي آھي. الطاف، جنهن اولھ جي ميداني علائقن ۾ شام ويلي شفق جي ڳاڙھاڻ ۾ سنڌ جي پسين ۽ پيرن جا رنگ نکرندي ڏٺا آھن. الطاف، جنهن اوڀر ۾ ويجھي کان سج اڀرندي ڏٺو آھي. الطاف، جنهن بک وگھئي رَمُ (شراب) پي، خلاصين کي ڪپتان ۽ پنهنجي ھڪ ساٿي خلاصيءَ جو گوشت کائيندي ته نه ڏٺو آھي، پر رنگا مٽي جھاز تي چين ولايت ويندي، لڳاتار ست ڏينهن سامونڊي لھرن ۽ طوفان سان پاڻ ۽ پنهنجي ساٿين کي مقابلو ڪندي ضرور ڏٺو آھي، سو پنهنجي ڪتاب “موج نه سھي مڪڙي” جي ورقن مان پاڻ پسائي، اجھو مون سان ڪچھري پيو ڪري. ڄڻ ته اڇي ٽوپي پايو “رنگا مٽي” جھاز جو سکاڻ پڪڙي، شارڪ مڇي ڏيکاري، پيو مشھور غوطا خور روڊني فاڪس جي زخمي ٿيڻ جون ڳالھيون ٻڌائي.
سچ پچ الطاف ڦيٿ ھٿ ۾ کڻي ڌرتيءَ جي گولي کي ماپي ورتو آھي. سندس مشاھدي جي ڪئنواس تي ڇا ڇا نه آيو ھوندو؟ سوچيان پيو، ڪو اھڙو منظر يا ڪو اھڙو عڪس به ھوندو، جنهن الطاف جي شعور ۽ ذھن تي ڪو چٽ نه چٽيو ھجي؟ الطاف جنهن به ڪاريگر جو ڪو چڱو چٽ ۽ نقش ڏٺو آھي ته، اسان سان ان جو ذڪر دل کولي ڪيو اٿائين. ھن بنگال ڏٺو آھي، جنهن لاءِ جوش مليح آبادي چيو ھو ته، ھڪ ڏينهن ھن ھڪ بنگالڻ دوشيزه کي وھنجڻ کان پوءِ، ڪلھن تي لٽڪايل زلفن مان پاڻيءَ جا ڦڙا ڳڙندي ڏٺا ھئا ۽ ان ڏينهن کان پوءِ مرحوم جوش وھنجڻ شروع ڪيو ھو. الطاف جپان به ڏٺو آھي، جتي مون خود به ڪيوٽو ۾ شام ويلي، ڇاتيءَ ويڪرين ۽ برفاني جسمن وارين حسينائن کي سوني مندر Golden Temple وٽ، گھاٽن وڻن جي ڇانو ۾، کيکڙن جا پڪوڙا کائيندي ڏٺو ھو.
“ھڪڙي خوفناڪ سفر” ۾ مڇريل ۽ بکايل خلاصين جو جھاز جي ڪپتان ۽ ھڪ پنهنجي ساٿيءَ جو گوشت، ڳجھن جيان ڳڙڪائي ڇڏڻ وارو، ھڪ اھڙو عمل آھي، جنهن کي پڙھڻ سان لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي. اھا بک ئي آھي جيڪا انسان کي وحشي بڻائي، انسان جو رت ٿي پياري. بک جي شدت جو اھو وڏي ۾ وڏو مثال آھي. انسان کي زندھ رھڻو آھي، پوءِ ڇو نه کيس پاڻ کان ڪمزور، ٻئي انسان جو گوشت کائڻو پوي.
اسان آفريڪا جي ڏڪاريل انسانن جون انساني ڍانچي جھڙيون تصويرون ڏٺيون آھن ۽ احوال پڙھيا آھن. بکن جي اھڙي عالم ۾ جيڪڏھن بکيو پيءُ پنهنجي پٽ يا ڌيءَ جو پاڻ گوشت نه کائيندو ھوندو ته، گھٽ ۾ گھٽ پيءُ پنهنجي جسم مان گوشت جا ٽڪرا ڪوري پنهنجي پٽ ۽ ڌيءَ کي ضرور آڇيندو ھوندو ته، “بابا! ھيءُ کائو.” الطاف زندگيءَ جي ھن جھڙن حقيقي واقعن ۽ حادثن جا ترجما ڪري، پيٽ جي عالمي مسئلي جي چٽي ۽ صاف تصوير ويھي چِٽي آھي. اسان جي ٿري ۽ جابلو علائقن ۾ اڄ به انسان کي ويلن جا ويلا ماني ڀور نٿو ملي. جس ھجي انهن ٿري ۽ جابلو انسانن کي، جن اڃا سوڌو پنهنجي ڀاءُ يا پاڙيسريءَ جو گوشت نه چکيو آھي.
ھتي مون کي ننڍڙائپ جو ھڪ واقعو ياد اچي ويو آھي. مان وڌ ۾ وڌ يارنهن-ٻارنهن سالن جو ھيس. ٻيا شڪاري ۽ خفتي ڪراڙا ۽ جوان جماڻ ھئا. ڪچي ۾ سڄي رات باھيون ٻاري، اوسر جو شڪار ڪيو ھئوسين ۽ ڏينهن جو جھانگيلي ۽ باھڻيءَ ۾ تڙ جو شڪار ڪيو ھئوسين. بک ايڏو ته بي وس ڪيو ھو جو ٻوڏ کان پوءِ ڪچي ۾ تازن چڻن جي تازي پوکيل فصل جا ڀتر ۽ کڙا پاسي ڪري، چڻن جا انگور داڻا چونڊي کاڌا ھئاسين.
ساڳئي مضمون ۾ “ھوا جي بيھي وڃڻ”، “پاڻيءَ مان چرپر ختم ٿي وڃڻ”، “جھاز جو ڏينهن جا ڏينهن ھڪ ھنڌ ٽڪ ٻڌي بيھڻ” وارا عمل اسان جي معلومات ۾ حيرت وجھيو ڇڏين ٿا.
“جنهن جا ڊگھا وار تري رھيا ھئا. مون ھن کي وارن کان ڇڪي مٿي ٻيڙيءَ ۾ چاڙھيو. ھوءَ ھڪ عورت ھئي، جنهن پنهنجي کير پياڪ ٻار کي پنهنجي ڇاتيءَ سان لائي رکيو ھو.”
ھي اھي جملا آھن، جيڪي “موت جي سفر” مان ورتا ويا آھن. ٻڏڻ کان پوءِ به ٻارڙي کي ڇاتيءَ سان لائي رکڻ وارو فطري عمل، “مامتا” جو ھڪ لاجواب مثال آھي، جيڪو خوش قسمتيءَ سان اسان کي الطاف ئي ٻڌايو آھي.
“ٽونيءَ جي آواز تي سجاڳ ٿيس ته صبح ٿي چڪو ھو. مون کي ٽونيءَ جو ان ريت جاڳائڻ بنھ نه وڻيو. ھن مون کي اھڙي ننڊ مان کڻي سجاڳ ڪيو، جنهن ۾ نه بک جو احساس ھو ۽ نه اڃ جي پيڙا.”
بک جي احساس ۽ اڃ جي پيڙا جي خوبصورت تصوير چٽيل آھي. ڏڪارين ۽ ڦرلٽ ھٺيلن جي منهن تي ھڪ زوردار چماٽ آھي– الطاف جا مٿيان جملا ساھ ۾ سانڍڻ جھڙا آھن، وري وري پڙھڻ جوڳا آھن.
“سانباھو سمونڊ جو” جي مھاڳ ۾ اسان جي سڄاڻ ڌرتيءَ ڄائيءَ ڀيڻ نور الھديٰ شاھ لکيو آھي: “الطاف پنهنجي اندر جي ڪيفيتن کي ضرور ظاھر ڪري ٿو، پر ھڪ پرچارڪ جي انداز ۾ ۽ ذاتي تجربن جي اظھار کان ڄڻ لنوائي وڃي ٿو. نتيجي ۾ الطاف جا سفرناما ھاڻي ھن اسٽيج تي ورجاءِ جو شڪار ٿيڻ لڳا آھن.”
الطاف جي سفرنامي “جاني ته جھاز ۾” جو مھاڳ لڳندي، زبيده ميتلو لکيو آھي: “ڪن ايڪڙ ٻيڪڙ ماڻھن کي چوندو ٻڌم ته، الطاف شيخ جي لکت ۾ تخليق جو عمل بلڪل ڪونهي – رڳو ملڪن جي رپورٽ جون جھلڪيون آھن.”
زبيده، الطاف جو دفاع ڪندي لکيو آھي ته تخليق کي ٻيا ڪھڙا سونا سڱ ھوندا آھن؟ ڇا ٻوليءَ جي پختگي، لکت ۾ ڏانءَ ۽ ڏاھپ جو لاڙو، جنون جو جمال تخليق ناھي ٿيندي؟
مون به سوچيو ھو ته ٻولي، گرامر، اصطلاحن ۽ جملن جي غلط استعمال جا مثال ڏيئي الطاف کي “رنگ” ۾ ڦاسائي، ٻه چار جڊو – ڪراٽي جا داءَ ڪيان، پر ائين نه ڪري سگھيس. ان ڪري نه ته ھو مون کان وڌيڪ طاقتور ۽ چوبڪو پھلوان آھي، پر ھيٺين حقيقتن ڪري:
“وايون وڻجارن جون” جي منڍ ۾ الطاف پنهنجين اھڙين اوڻاين جو ذڪر به ڪيو آھي ته اعتراف به – ان ڏس ۾ مان چوندس ته الطاف جون اھي نالي ماتر خاميون ۽ اوڻايون سندس لکڻين جي تخليقي عمل تي ڪڏھن به اثر انداز نٿيون ٿي سگھن. سڌيءَ توڙي اڻ سڌيءَ طرح، الطاف جي ڏات ۽ ڏانو واريءَ سھاڳڻ جي چنيءَ تي تخليقي عمل جا ٿورا گھڻا چٽ ضرور آھن.
اسان جي سڄاڻ محقق ۽ سنڌي ٻوليءَ جي عاشق سائين ڊاڪٽر غلام علي الانا “ڳالھيون تنهن جپان جون” جي مھاڳ ۾ الطاف کي ڏنل ادبي حيثيت ۽ اھميت پڙھي وڌيڪ ٿڌو ٿي ويس.
“بندر بازاريون” جو مھاڳ لکندي سدا حيات جانيئڙي امر جليل لکيو آھي: الطاف شيخ جو سنڌ ملڪ جي مٽيءَ سان پيچ پيل آھي، تنهن ڪري ھو دنيا جي جنهن به حصي ۾ ويندو آھي، اتي سنڌي سٻاجھڙن جي ڳولا ڪندو آھي.”
وري لکي ٿو: الطاف شيخ ڪولمبس ناھي، پر ھن ڪولمبس کان وڌيڪ سفر ڪيو آھي.”
سندس ڪتاب “ارائونڊ دي ورلڊ” بابت پيارو ليکڪ حميد سنڌي لکي ٿو: جيتوڻيڪ سندس پھريان سفرناما حياتيءَ جي ڪن رخن کان خالي ٿا ڏسجن، پر ھن سفرنامي ۾ سندس نظر چوڌاري ۽ گھري آھي. مون کي ته ھن سفرنامي ۾ الطاف اڳي کان وڌيڪ گنڀير ۽ سندس لکڻي فڪر انگيز ٿي لڳي.”
بس، الطاف ۽ الطاف جي لکڻين بابت اسان جي سڄاڻ مٿين ليکڪن جي مھاڳ پڙھڻ کان پوءِ الطاف تان منهنجي ڪاوڙ به ختم ٿي وئي. الطاف پاڻ به ته ايڏو مٺو ۽ محبتي يار آھي، جو مٿس ڪاوڙ ڪرڻ به ته اخلاقي گناھ آھي.
“ڏکڻ سمنڊ جي ھڪ تعجب خيز ڳالھ” ۾ جھونپڙي “سرناس” ۽ سندس ساٿارين جو خوفناڪ سمنڊ جھاڳي تختن مان جوڙيل ٻيڙيءَ وسيلي، پولاپ ٻيٽ کان ترڪ ٻيٽ ڏانهن وڃڻ، جستجوءَ جي علامت جو پيارو مثال آھي – جھاز کي ويجھو ڏسي، ھمراھن نه دانهن ڪئي نه وري ڪنهن به قسم جي مدد لاءِ پڪاريو. ھو جھاز تي سوار ٿيڻ لاءِ تيار ئي تڏھن ٿيا، جڏھن جھاز جي ڪپتان سندن ٻيڙيءَ سوڌو جھاز تي سوار ٿيڻ وارو شرط مڃيو. ڦٽن جي پيڙا ۽ بک لاءِ سوچڻ جي بجاءِ ناکئي سرناس سميت، سڀني ملاحن جو پنهنجيءَ ڀڳل ٽٽل ٻيڙيءَ مان پاڻي ڪڍڻ، سڙھ سڪائڻ، ڦاٽل سڙھ سبي ساڄا ڪرڻ، ناريل مان ٺھيل رسا ڇڪي ٻڌڻ واري جدوجھد ثابت ٿي ڪري ته، سندن ھٿن سان جوڙيل سندن ٻيڙي، کين ڪيڏي نه پياري ھئي. جيئڻ لاءِ جھيڙڻ واري عمل ۾، ھنن لاءِ اھا ننڍڙي ٻيڙي ڪنهن به وڏي جھاز کان گھٽ نه ھئي.
الطاف سڌيءَ يا اڻ سڌيءَ طرح اسان کي ڇا ڇا نه پيو آڇي؟ الطاف اھو وڻجارو آھي، جنهن وٽ وکر ڍيرئون ڍير آھن. جيڪو ولايت مان ھر وڻج ۽ وڙ جون ٻوريون ۽ خرزينون ڀري اچي ٿو. بنا اگھ-پار ڳالھائڻ جي اسان اڳيان کوڙ ڪري، ڀل ته ھو ڪيترو به محصول ۽ قيمت ادا ڪري اسان وٽ پھچي، پر اسان کي وڙ وڙ جو وکر بنا ملھ پيو آڇي.
الطاف جي لکڻين مان تخليقي عمل مينهن جي گوھن وانگر وھندو نظر اچي ھا، جيڪڏھن ھو واسطو رکندڙ ملڪ جي سماجي تاريخ، ثقافتي، اقتصادي حالتن، مسئلن ۽ ادبي لاڙن ۽ رخن جو ڳوڙھو ۽ ڀرپور مطالعو ۽ مشق ڪري پوءِ ويھي ڪتاب لکي ھا. پوءِ ڇو نه ھو ٽن ڪتابن جي جاءِ تي ھڪ ڪتاب ڏئي ھا. تنهن ھوندي به مان ائين چوندس ته، ھن جو به وکر وھايو آھي، سو پئي پراڻو نه ٿيندو.
آئرلينڊ جي ڪناري ڀرسان آمريڪي جھاز “لوسيتانيا” جي ٻڏڻ واري ڀيانڪ منظر جو اھڙو ته سريلو ۽ سيبائيندڙ ترجمو ٿيل آھي، جو ان لکڻيءَ کان متاثر ٿي چوڻو ٿو پويم ته الطاف فقط اسان جو آھي ۽ نه ڪنهن ٻئي جو.
ھن حادثي کي پڙھڻ کان پوءِ مان سوچيان ٿو ته ھزارين ماڻھن کي سمنڊ ۾ ٻڏندو ڏسي، جرمن ڪپتان “سويگر” کي جا خوشي ٿي ھوندي، ان جو به جواب ناھي.
“مرندي مرندي بچڻ” ۾ الطاف لکيو آھي: “…… انهيءَ علائقي ۾ مان اڪيلو ٿي پيس ۽ قاعدا قانون ٺاھڻ واري شارڪ ھئي.” شارڪ جي سمنڊ تي حڪمراني، سندس دٻدٻو ۽ انسان جي مجبوري ۽ بي وسيءَ جا ڪھڙا نه عمدا ۽ سچا عڪس آھن.
“لکين سج لھي ويا، کيڙيندي کارو” جي تعارفي حصي ۾ الطاف اسان کي ظلم ۽ استحصالي قوتن جي ڪردار واريون اھڙيون ته ڳالھيون ٻڌايون آھن، جيڪي جيتوڻيڪ اسان جون ٻڌل ۽ پڙھيل به آھن، تڏھن به ڇرڪائي ٿيون ڇڏين. ظلم ۽ ظالم، پيڙڻ ۽ پيڙيندڙن جي غير انساني عمل خلاف آواز اٿارڻ لاءِ الطاف جون اھي ڳالھيون اسان جي قلم ۾ قوت ۽ آواز ۾ سگھ ٿيون پيدا ڪن.
آفريڪا جي ڏڪاريل ۽ پٺتي پيل ملڪن مان غلامن جا ٽولن جا ٽولا خريد ڪري اچڻ، غلامن ۽ قيدين جا چپن ھلائڻ، سندن اگھاڙين پٺين تي چھبڪ وسائڻ، بکيا ھجن توڙي ڏکيا، پر جھاز ضرور ھلائين. مالڪن، جھازرانن ۽ ڇاڙتن جي ظلمن کان تنگ ٿي خودڪشي ڪرڻ، ھوڏانهن وري انهن ستايل غلامن ۽ قيدين جا بلوا ڪري جھاز جي مالڪن ۽ سندن ڇاڙتن کي ماري سندن گوشت کائي ڇڏڻ وارا اوائلي واقعا، الطاف جي ڪتاب ۽ سندس لکڻين کي امر بڻائڻ وارا واقعا ۽ حادثا آھن. اسان کي خبر ٿي پوي ته جھازن کي جڏھن انجڻين سان نه پر چپن ۽ سڙھن وسيلي ھلايو ويندو ھو، تڏھن ھڪ طاقتور انسان، ٻئي مجبور انسان سان ڪھڙو ورتاءُ ڪندو ھو؟
ڪنهن به تخليقڪار جي تخليقن جو تنقيدي جائزو وٺندي، ڏسڻو اھو آھي ته ليکڪ ادب ۽ زندگيءَ جي جديد تقاضائن ۽ لاڙن سان ٺھڪندڙ، اسان کي ڪھڙيون شيون ڏنيون آھن؟ وقت ۽ ماحول جي ڪھڙي ڳالھ ڪھڙي انداز سان ڪئي اٿائين؟ ڪھڙو نئون گس ۽ ڪھڙي نئين لاٽ ٻاري اٿائين؟ ھن ڪنهن مخصوص ٽولي يا گروھ لاءِ ڪو پرچارڪ مواد ته نه ڏنو آھي؟ سندس لکڻين ۾ ڪيڏي وسعت ۽ نواڻ آھي؟ پراڻين ڳالھين جي ورجاءِ کان ئي سندس ادبي کيت ۾ ڪھڙا تخليقي عمل جا گل کڙيل آھن؟ ھن ڊپلوميسيءَ کان ڪم ورتو آھي يا ڪنهن سان جاندار رھيو آھي؟
الطاف جي شروعاتي سفرنامن ۾ تخليقي عمل بيشڪ گھٽ ٿو ملي، مگر وقت گذرڻ سان ھو ان غير تخليقي ڌٻڻ مان ٻاھر نڪرڻ ۾ ڪافي حد تائين سوڀارو ٿيو آھي. مون ٺري ويل خاڪ ھٽائي، چڱيءَ طرح ڏٺو آھي ته، الطاف جي تخليقي آويءَ مان تازا تيار ٿيل گھڙا اڳ وارن گھڙن کان نه رڳو سٺا پڪل آھن، پر مٿن اڪريل چٽ به موھيندڙ آھي. ڀٽائي ويندي ويندي اھڙن سامونڊي وڻجارن لاءِ تڏھن ته چيو ھو:
“ويا جي عميق ڏي، منهن ڪائو ڏئي،
تن سپون سوجھي ڪڍيون پاتاران پيھي،
پسندا سي ئي، املھ اکڙين سين.”
(شاه)

تاجل بيوس

3. انسان ۽ سمنڊ

سمونڊ جو منهنجي زندگيءَ تي تمام گھڻو اثر رھيو آھي، ان جو تصور ئي منهنجي لاءِ اتساھ پيدا ڪندڙ آھي. مون ڪيترو ئي وقت سمنڊ ڪناري ويھي، مست ڇولين کي ڏسندي من پرڀايو آھي. سياري جي سرد راتين ۾ سمنڊ جي ڪناري، عابده پروين جي آواز ۾ رڪارڊ ٿيل “گھڙولي” ٻڌي آھي. مان انسان جي سيني ۽ وشال سمنڊ جي ڀيٽ ڪندو آھيان، جن جي اندر سوين طوفان لڪل ھوندا آھن ۽ جڏھن اھي طوفان اٿندا آھن ته ھر شيءِ کي لوڙھي ويندا آھن.
“منهنجو ساگر منهنجو ساحل” کان وٺي الطاف شيخ جا سفرناما پڙھيا اٿم. سندن سفرنامن سان منهنجي چاھ جو بنيادي ڪارڻ اھو ئي سمنڊ آھي. سندس سفرنامن ۾ سمنڊ جون ڳالھيون پڙھي مون کي آسيس ملندي رھي آھي. سڀ ڪم ڇڏي، سندس ڪتاب پڙھندو آھيان، جن ۾ ديس ديس جون دلچسپ ڳالھيون، معلومات، مزي وارا جملا، تشبيھون ۽ حسن جو ذڪر ھوندو آھي.
الطاف جڏھن ڪجھ لکڻ لاءِ ڪتاب جو مسودو مون کي ڏنو، تڏھن اتفاق سان مون کي ھڪ ٽي وي پروگرام لاءِ، ماھيگيرن جي زندگيءَ بابت فلم ٺاھينڊڙ ٽيم سان گڏ سمنڊ ۾ وڃڻو پيو. رات جو ئي مون مسودي جو جائزو ورتو، جنهن ۾ سامونڊي حادثن جون ڪھاڻيون ڏنل آھن. ٻئي ڏينهن اسان ھڪ ننڍڙي موٽر بوٽ ۾ سوار ٿي، ٽي چار ميل ٻاھر سمنڊ ۾ نڪري وياسين. اڄڪلھ سنڌ جي ساحلي علائقن ۾ سمنڊ ماٺو آھي، پر اسان جي بوٽ جيئن جيئن ڪناري کان پري ٿيندي وئي، ڇولين جو ڇوھ وڌندو ويو. اسان ڇولين جي رخ طرف وڃي رھيا ھئاسين ۽ جيئن ئي ھڪ ڇولي گذرڻ سان ٻي ڇولي پھتي ٿي، بوٽ “ڇپاڪ” جي آواز سان پاڻيءَ سان ٽڪرائي ٿي. جيڪڏھن ڇوليون بوٽ جي پاسي ۾ ٽڪرائجن ھا ته، اھا ضرور اونڌي ٿي پوي ھا. ان وقت مون کي ذھن ۾ الطاف جي ھن ڪتاب “موج نه سھي مڪڙي” جا ڪجھ واقعا ذھن تي تري آيا ۽ مون پاڻ کي به ھڪ اھڙو ئي ڪردار تصور ڪيو. ان وقت مون کي عجيب سڪون محسوس ٿيو. مست ڇولين کي مون پاٻوھ مان ڇھڻ جي ڪوشش ٿي ڪئي. پورا ٽي ڪلاڪ اسان ان سمنڊ ۾ شوٽنگ ڪندي گذاريا. (گھٽ ۾ گھٽ منهنجي لاءِ ھڪ بوٽ ۾ ٽي ڪلاڪ گذارڻ پھريون تجربو ھو)
مٿي ٻڌايو اٿم ته ھن ڪتاب ۾ سمنڊ جي طوفانن ۽ حادثن جون ڪھاڻيون ڏنل آھن. الطاف شيخ جي پڙھندڙن کيس خط لکيا ھئا ته، ھو سندس سامونڊي زندگيءَ ۾ ساڻس پيش آيل حادثن ۽ تڪليفن تي به ڪجھ لکي، پر جيئن ته سامونڊي زندگيءَ ۾ اسان اڃا قدم رکي رھيا ھئاسين ۽ اسان جو ملڪ ۽ ماڻھو جپاڻين ۽ انگريزن وانگر Seafaring ناھي، تنهن ڪري کين سامونڊي زندگيءَ جي خوفائتن واقعن ٻڌائڻ سان بددل ڪرڻ بجاءِ ھن ھميشھ سامونڊي زندگيءَ جو بهتر ۽ دلچسپ رخ پئي ڏنو آھي. اھا حقيقت آھي ته پنهنجي دلچسپ تحريرن سان ھن سامونڊي زندگيءَ لاءِ ماڻھن جو چاھ وڌايو آھي، پر خوفائتن واقعن نه ٻڌائڻ وارو نظريو ايترو مناسب ناھي. اھڙا واقعا ٻڌائڻ گھرجن، جيئن ماڻھن ۾ ڏکاين کي منهن ڏيڻ جو جذبو پيدا ٿئي ۽ ھو ذھني طرح ھر ڳالھ لاءِ تيار رھن. اھا زندگي ڪھڙي جنهن ۾ خطرا نه ھجن؟ خطرن کي منهن ڏيڻ ئي زندگيءَ جو رومان آھي. مون کي ياد آھي ته ننڍي ھوندي مان اردو ڊائجيسٽ ۾ اھڙا واقعا دلچسپيءَ سان پڙھندو ھوس، جن ۾ سامونڊي جھاز ڪنهن طوفان يا ٽارپيڊو جو شڪار ٿي تباھ ٿي ويندا ھئا ۽ ان جا مسافر ٻيڙين ۾ بُک ۽ اڃ جو مقابلو يا ته منزل تي پھچندا ھئا، يا ڪنهن شارڪ مڇيءَ جو کاڄ ٿي ويندا ھئا. تڏھن مان سوچيندو ھئس ته، سنڌيءَ ۾ اھڙيون ڪھاڻيون ڇو نه آھن؟ سچي ڳالھ ھيءَ آھي ته سنڌي لٽريچر ۽ ائڊوينچر بابت نه ھئڻ جي برابر لکيو ويو آھي. مان ان لاءِ اديبن کي ڏوھ نٿو ڏيان، ڇو ته ھن سماج ۾ زندھ رھڻ ۽ پنهنجي ۽ قومي مسئلن کي منهن ڏيڻ ئي وڏو “ائنڊوينچر” آھي.
بهرحال! ھيءُ ڪتاب، جنهن ۾ الطاف ٻين کي پيش آيل سامونڊي حادثن جون ڪھاڻيون ڏنيون آھن، ھڪ سٺو قدم آھي ۽ اھو سلسلو جاري رھڻ گھرجي.
الطاف پاڻ چوي ٿو: “سامونڊي سفر ھڪ ماڻھوءَ جي زندگيءَ وانگر آھي، جنهن ۾ کل خوشي به آھي ته، ڏک ڏاکڙا به.” تنهن ڪري اسان لاءِ ڏک ڏاکڙا پار ڪرڻ لاءِ زھني سکيا حاصل ڪرڻ به ضروري آھي ۽ اھو ڪم الطاف پنهنجي فنڪارانه قلم سان ڪري سگھي ٿو. جيئن ھن ڪتاب “موج نه سھي مڪڙي” ۾ واقعن کي اھڙيءَ طرح پيش ڪيو آھي، جو پڙھندڙ کي محسوس ٿيندو، ڄڻ ھو به ان واقعي جو ھڪ ڪردار آھي. ان سان ھو خطرن کي منهن ڏيڻ جي سکيا حاصل ڪري سگھي ٿو. اھا ئي ڪتاب جي خصوصيت آھي. پڙھندڙن جي سولائيءَ لاءِ الطاف ھر ڪھاڻيءَ جي منڍ ۾ سمجھاڻي ڏئي، کين اصل ماحول ڏانهن وٺي وڃڻ جي ڪوشش ڪئي آھي. ڪھاڻين جي عنوان لاءِ شعرن جي چونڊ، ڪتاب کي اڃا به دلچسپ بڻائي ڇڏيو آھي.
ڪتاب ۾ ڏنل ڪھاڻين ۾ فنڪارانه Touches ڏئي جنگ جي تباھڪاري، بيٺڪيت ۽ غلاميءَ کي نندڻ سان گڏ، الطاف خوبصورت نموني تاريخ جا ڪجھ حوالا به ڏنا آھن. مون کي يقين آھي ته ھن ڪتاب جا پڙھندڙ الطاف جي ٻين ڪتابن جيترو ئي مزو ماڻيندا ۽ ڪجھ پرائيندا.

نصير اعجاز

4. ڪجھ مون پاران

يونيورسٽي گرانٽس ڪميشن ڪراچي سينٽر جي طرفان اندرون سنڌ جي لئبريرين جو ھڪ ڏھ ڏينهن جو سيمينار ترتيب ڏنو ويو ھو ۽ 21 ڊسمبر 1082ع تي ان جو افتتاح ھو. ان ۾ شامل ٿيڻ لاءِ حيدرآباد کان ڪراچيءَ وئي ھيس. انتظام لياقت نيشنل لئبرري جي عمارت ۾ ڪيل ھو. افتتاحي تقريب کان پوءِ مھمانن لاءِ رسيپشن به ھئي. مھمان چانھ بسڪيٽ کائڻ کان پوءِ تقريبا ھليا ويا ھئا. مان اتي ئي ھئس، جو پھرئين سيشن جي صدارت به ڪرڻي ھئي. اتي ڳالھين ۾ مشغول ھئس ته، دروازي کان ھڪ ڄاتل سڃاتل صورت پاڻ ڏانهن ايندي ڏٺم. ھٿ ۾ ڪجھ ڪتاب ۽ منهن تي مرڪ، قدم ٿورا تڪڙا، ويجھو آيو ته ڏٺم، الطاف ھو. سلام دعا ٿي. پڇيومانس: ھتي ڪيئن؟ چيائين: “نوان ڪتاب ڇپيا آھن. انهن جون ڪاپيون ڪاپي رائيٽ لاءِ لئبرري ۾ ڏيڻ آيو ھوس.” ڏاڍي خوشي ٿي. چيومانس ڪتابن تي ڪجھ لکي ته ڏيو. بهرحال! ڪتاب ڏيندي چيائين: ھڪ ڪتاب پريس ۾ اٿم، مواد توھان کي موڪلي ٿو ڏيان. پيش لفظ ته لکي ڏجو.
“حاضر” کيس اھو نه ٻڌايم ته، سندس ڪتاب لاءِ پيش لفظ پاڻ لاءِ اعزاز پئي ڀانيم.
الطاف سان منهنجي ڄاڻ سڃاڻ ھڪ لحاظ کان ته بلڪل واجبي آھي، جو ان کان اڳ صرف ھڪ دفعو سنڌي عورت ڪانفرنس ۾ ملاقات ٿي ھئي، سا به بلڪل مختصر. پاڻ ئي اچي تعارف ڪرايو ھئائين ۽ مسطوارا (سندس گھر واريءَ) سان گڏ تصويرون ورتيون ھئائين. پنهنجي اٿڻيءَ ويھڻيءَ ۽ ھلت چلت ۾ بلڪل سنئون سڌو ۽ طور طريقن ۾ Matter of Fact وارو طريقه ڪار. اھا شايد سندس طبيعت جي بنيادي خصوصيت ھجي يا سندس پيشي جي تقاضا. پر مون ان فنڪشن ۾ به کيس ائين وقت وڃائيندو محسوس ڪو نه ڪيو. ڏٺم پئي ته ھن بڪ اسٽالن تي چڪر پئي ھنيا ۽ ڄاڻ سڃاڻ وارن ۽ مون جھڙن اڻ ڄاتن سان به واقفيت پئي ڪيائين ۽ فنڪشن جا فوٽو به پئي ورتائين.
ھونئن ليکڪ ۽ پڙھندڙ جي حيثيت سان الطاف ۽ منهنجو ناتو پراڻو آھي. الطاف جڏھن کان لکڻ شروع ڪيو آھي، تڏھن کان پڙھيو اٿمانس. ھن کان اڳ سندس تحرير کي ڪڏھن تنقيدي نظر سان نه ڏٺم، جو سندس تحريرون عام پڙھندڙ لاءِ معلومات ۽ دنيا جي ڏورانهين ملڪن جي دلچسپ قصن جا خزانا کنيو اچن. سندس لکت تمام شگفته ۽ اتساھ ڏياريندڙ آھي.
اھا ڳالھ نه رڳو مان، پر ھر پڙھندڙ محسوس ڪندو ھوندو. ڪنهن به واقعي کي بيان ڪرڻ مھل الطاف ان جو پس منظر، پيش منظر، تاريخ جاگرافي ۽ تمام جزئيات اھڙي ته پيرائتي ۽ اثرائتي نموني سان پيش ڪري ٿو، جو پڙھندڙ جو تحرير کان علاوه، سندس ذھانت ۽ معلومات کان اثر نه وٺڻ ممڪن نه آھي. انهن سڀني ڳالھين کي بيان ڪندي، ھن ۾ ڪو تصنع نه ٿو محسوس ٿئي. لڳندو آھي ته ليکڪ پاڻ ان ماحول جو ھڪ جز آھي.
سندس لکت ۽ بيان ۾ انهن سڀني خصوصيات جو موجود ھئڻ ان ڳالھ کي ظاھر ڪري ٿو ته کيس پنهنجي ڪم سان عشق آھي ۽ ان کان وڌيڪ عشق ان ڳالھ سان ته ھو انهن سڀني تجربن ۾ اسان ۽ توھان کي به شامل ڪري.
ھن مھل تائين سنڌ جا الائي ڪيترا ماڻھو دنيا جي ڪھڙي ڪھڙي ڪنڊ ۾ نه ويا ھوندا، پر ڪنهن به سنڌي اديب سفرنامي واري صنف کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ڪابه اھڙي شعوري ڪوشش نه ڪئي ھوندي، جھڙي ڪوشش لاشعوري طور تي الطاف ڪري رھيو آھي.
شروع ۾ ته ھن محض ڪجھ تجربا ئي بيان ڪرڻ چاھيا ھوندا، پر پوءِ ھر سفر کان پوءِ ڪتاب (اھڙي طرح سفر ۽ ڪتاب… سفر ۽ ڪتاب… ۽ الله ڪري ته سلسلو جاري رھي) جنهن جو سلسلو اڃا جاري آھي. اھڙي ته تيزيءَ سان سفرنامن جي لسٽ ۾ اضافو ڪيو آھي، جو سند باد وارو رڪارڊ ته ڪڏھوڪو ٽٽي چڪو ھوندو، بلڪ ھن پنهنجا ڪيئي رڪارڊ قائم ڪرائي ڇڏيا ھوندا. البته سندباد جي مقابلي ۾ الطاف جا سفر ھيبتناڪ، دھشتناڪ ۽ خوفناڪ نه پر خوشگوار ۽ دلچسپ رھيا.
الطاف شيخ جا ايڪيھ ڪتاب پڌرا ٿي چڪا آھن ۽ جيستائين ھي ڪتاب توھان تائين پھچي، ٿي سگھي ٿو ته پنج کن ٻيا ڪتاب به ڇپجي اچن، ڇو جو جنهن رفتار سان الطاف لکي ٿو، ۽ وري ڇپائڻ لاءِ ڪوشان ٿئي ٿو، تنهن مان ظاھر ٿو ٿئي ته رفتار روز بروز وڌندي، گھٽبي نه.
زير نظر ڪتاب “موج نه سھي مڪڙي” الطاف جي لکيل ٻين ڪتابن کان موضوع جي اعتبار کان ان لحاظ کان مختلف آھي، جو سفرناما ته ان ۾ به بيان ڪيل آھن، پر اھي سفر سندس عمدن سفرن جي ڀيٽ ۾ خوف ڏياريندڙ آھن.
ھن کان اڳ جيترا ڪتاب پڙھيا اٿئون، تن ۾ ته سامونڊي سفر اھڙو ته حسين، دلڪش ۽ خوشگوار بيان ڪيو ويو آھي، جو ڀانءَ ته اڄ ئي جھاز جي ٽڪيٽ کڻي وٺجي. پر ھن ڪتاب پڙھڻ کان پوءِ شايد ھڪ لمحي لاءِ ڪو سوچڻ تي مجبور ٿي پوي ته، نه ٻيلي! سامونڊي سفر ڪو صفا سھنجو به ناھي. انهن خوفائتن سفرن بيان ڪرڻ جو الطاف وٽ ھڪ سبب آھي – جيئن پڙھندڙن کي ھن سامونڊي سفر جو خوشگوار پھلو ڏيکاريو آھي، تيئن کين اھو به ٻڌايو وڃي ته سفر کڻي ڪھڙو به ھجي، پر ان ۾ Risk بهرحال آھي ۽ سامونڊي سفر ان معاملي ۾ ڪجھ اڳڀرو ئي ڏسجي ٿو.
انهن سڀني واقعات کي بيان ڪرڻ سان گڏوگڏ الطاف جيڪا ھڪ تمام سٺي ڪوشش ڪئي آھي، سا آھي ٽيڪنيڪل اصطلاحات جي وضاحت. ھونئن جي اھي اصطلاحات يا اکر جيئن جو تيئن رکجن ته شايد پڙھندڙ جي انهماڪ تي ڪوبه اثر نه پوي، پر انهن جي وضاحت ھر پڙھندڙ لاءِ لفظن ۽ Terms کي ايترو ته سولو ڪري ڇڏيو آھي، جو ھر واقعي ۽ واسطي سان واسطو رکندڙ اصطلاحات، پڙھندڙ مزو وٺي پڙھندو ۽ سمجھندو.
الطاف جي اھا شعوري ڪوشش ان ڪري به قابل تعريف آھي، جو اھو اضافو سندس تحرير ۽ بيان کي وڌيڪ مقصدي بنائي ٿو. محسوس ٿو ٿئي ته ليکڪ آڏو پڙھندڙن جو ھڪ تعداد آھي، جن کي ھو پنهنجي وس آھر ھر معلومات مھيا ڪرڻ چاھي ٿو. اھڙي نموني عام پڙھندڙ سان گڏوگڏ ھر اھو ماڻھو، جيڪو سامونڊي سفر ۾ خاص دلچسپي رکندو ھوندو، تنهن لاءِ به وڏي مدد ملي ٿي.
جيستائين انداز بيان آھي، الطاف اڳي کان اڳرو پيو ڀانئجي. ٻولي تي سندس عبور چڱي کان چڱي ليکڪ سان ڀيٽي سگھجي ٿو.
ڪتاب پڙھڻ مھل ذھن ۾ ھڪ خيال جيڪو اڀري ٿو، سو اھو ته جنهن به ڪتاب ھڪ دفعو ھٿ ۾ کنيو، سو ان کي پوري ڪرڻ کان سواءِ مشڪل ڇڏي، جو ڪتاب ۾ جيڪي قصا بيان ڪيا ويا آھن، سي موضوع ۽ مواد جي لحاظ کان دلچسپيءَ ۽ تجسس جو جز رکن ٿا ۽ پڙھندڙ لاءِ ان ۾ وڏي ڪشش آھي.
آخر ۾ مان چوڻ چاھيندس ته الله ڪري ته الطاف جي سفر ڪرڻ ۽ سفرناما لکڻ جي اسپيڊ ايتري ته وڌي جو ھلندڙ سال ۾ ئي ھو پنهنجن ڇپيل ڪتابن جي سينچري مڪمل ڪري.

سڪ مان
مھتاب اڪبر راشدي
21 جنوري 1983ع

Advertisements

Prefixes اڳياڙيون


Prefixes اڳياڙيون

This article is based on the meanings of Sindhi Prefixes ( اڳياڙيون) authored by late Abdur Rehman Channa and is edited, compiled and arranged by Engr. Abdul Wahab Sahito.

جولاءِ 2001ع ڌاري مرحوم سان، سندس پير ڳوٺ واري اوطاق/ ٽيپو لائبريريءَ ۾، زندگيءَ جي ٻي ۽ آخري ملاقات ٿي. پھرين ملاقات لاڙڪاڻي ۾، هڪ ڪلاڪ لاءِ ۽ ٻي ڇھن ڪلاڪن لاءِ، سندس اوطاق ۾. زندگيءَ ۾ ساڻس ستن ڪلاڪن جي ڏيٺ ويٺ هئي. اسي سالن جو ڪراڙو هيو پر علم ادب لاءِ ڄڻ جوان هيو. غربت سبب ڪتاب ڇپائي نه سگهيو. قلمي نسخن مان چار؛ پھاڪن/ چوڻين، اڳياڙين، اسلامي معلومات ۽ املاءَ جي مٽ سٽ سان بدلجندڙ لفظن وارا ڪتاب، رسيد ڏئي کانئس کنيا هيم.
پھاڪن/ چوڻين بابت، اڳواٽ ئي ڪينجهر جي قارئين کي آگاهي ڏئي چڪا آهيون. هتي اڳياڙين (Prefixes) بابت معلومات آڏو رکجي ٿي. اڳياڙيون ٻوليءَ/ لغت جو جز آهن. هر سڌريل ٻوليءَ ۾ ملن ٿيون. انھن کان سواءِ، ٻولي بي سوادي/ بي چسي، بور ڪندڙ ۽ ٿڪائيندڙ ٿئي ٿي.
ڪنھن به صفت، اسم يا ضمير جي اڳيان آيل لفظ، جيڪو ويجهي/ پري (مفاصلي)، نفي/ اثباب (وجود/ عدم)، بري/ ڀلي (صفت/ خاصيت)، تعداد (ڳاڻيٽي) ۽ مرتبي (شان/ درجي) وغيره کي ظاهر ڪري ته ان کي اڳياڙيprefix چئبو آهي.
سنڌيءَ ۾ هڪ اکر تي مشتمل به ڪيتريون ئي اڳياڙيون آهن.
اَ ؛ نفيءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جھڙوڪ؛ اهکو، الوڻو، اڪارت، اجايو، اڀاڳو، اڍنگو وغيره.
بِ ؛ ساڻ هئڻ جي معنى ۾ استعمال ٿيندو آهي، جھڙوڪ؛ بجنس، بخوشي، بدست، بذات وغيره.
ڏُ ؛ ابتي/ اگري معنى ۾ استعمال ٿيندو آهي، جھڙوڪ؛ ڏچر، ڏڪار، ڏرت، ڏهاڳ، ڏٻروغيره.
سُ ؛ سٺي/ ڀلي جي معنى ۾ استعمال ٿيندو آهي، جھڙوڪ؛ سُمت، سگهڙ، سلڇڻو، سڌريل، سپتيو وغيره.
ڪُ ؛ نفي/ برائيءَ واري معنى ۾ استعمال ٿيندو آهي، جھڙوڪ؛ ڪپتيو، ڪلڇڻو، ڪپوت، ڪُمھري وغيره.
مَ ؛ ناڪار واري معنى ۾ استعمال ٿيندو آهي، جھڙوڪ؛ مـَسھو، مَٺو، مڄاڻ، مڇڏ وغيره.
نِ ؛ نھڪر جي معنى ۾ استعمال ٿيندو آهي، جھڙوڪ؛ نٺر، نڀاڳو، ندورو، نماڻو، نڪمو، نکمڻو، نڊر وغيره.

پڙهندڙن جي دلچسپيءَ لاءِ، هتي مرحوم عبدالرحمان چنا صاحب جي قلمي نسخي مان پورن لفظن تي مشتمل، چونڊ اڳياڙيون پيش ڪجن ٿيون.

اڳياڙيون Pre-fixes

1. آشفته (فارسي): پريشن، حيران، عاشق، چريو، ديوانو.
1.1 آشفته احوال: پريشان حال، خراب حال، بدحال، چريو، عاشق.
1.2 آشفته خاطر: آشفته حال، دلي طرح پريشان.
1.3 آشفته دماغ: دماغ ڦريل، مٿي ڦريل، سر ڦريو.
1.4 آشفته روز: بدحال، ڪمبخت.
1.5 آشفته سر: مٿي ڦريل، چريو، عاشق، پريشان.
1.6 آشفته سري: بدحالي، پريشاني، چريائي.
1.7 آشفته عقل: مَتِ کريل، مت کٿل.
1.8 آشفته ڪاڪل: زلف ڇڙيل، ڇتن ڇڙيل.
1.9 آشفته موُ: وارن ڇڙيل، ڇڙيل ڇتن وارو.

2. ابن (عربي): پُٽ، ولد، پسر، پتر، پٽر.
2.1 ابن آدم: آدم جو پٽ، آدم زاد، انسان ذات، ماڻھو، آدمي.
2.2 ابن السبيل: واٽھڙو، مسافر.
2.3 ابن العِنَبُ: انگور جو پٽ، شراب.
2.4 ابن الغرض: مطلب جو پٽ، خود غرض، خود مطلبي.
2.5 ابن الغيب: مجهول النسب، پوءِ ڍائو.
2.6 ابن الوقت: وقت جو پٽ، خود غرض، وقت موافق هلندڙ، وقتي دوست.

3. ارباب (عربي): رب جو جمع، ڏيھه ڌڻي، صاحب، مالڪ، وڏو ماڻھو، وڏيرو.
3.1 اربابِ بصيرت: اندرينءَ نظر وارو، باطن جا ڄاڻو، باريڪ بين، دورانديش، فھم فراست وارو.
3.2 اربابِ تمڪين: دٻدٻي جا مالڪ.
3.3 اربابِ تميز: امتياز جا صاحب، چڱو مٺو سمجهندڙ، دانشمند.
3.4 اربابِ تيمار: پينشن بردار.
3.5 اربابِ جاه: وڏي جاه/ مرتبي جا صاحب.
3.6 اربابِ خرد: ارباب دانش، دانائيءَ جو صاحب، ڏاهو، سياڻو.
3.7 اربابِ دولت: حڪومت جا صاحب، امير، حاڪم، والي، دولتمند، دولت وارا، شاهوڪار.
3.8 اربابِ ده: ديھ جو مالڪ.
3.9 اربابِ ديوان: ديوان جو صاحب، ڪورٽ جو صاحب، مشير.
3.10 اربابِ سخن: سخن جو صاحب، شاعر، فصاحت ۽ بلاغت جو مالڪ.
3.11 اربابِ سلوڪ: تصوف/ طريقت جو مالڪ.
3.12 ارباب سيف: ترار جو مالڪ، لشڪري عملدار.
3.13 اربابِ شرع: قانون جو صاحب، قانون دان، مقنن.
3.14 اربابِ صنعت: صنعت جو صاحب، ڪاريگر، هنرمند.
3.15 اربابِ عشرت: عيش و عشرت ۾ شريڪ ٿيندڙ، ناچ وغيره جي محفلن وارا.
3.16 اربابِ علم و يقين: علم ۽ يقين رکڻ وارو.
3.17 اربابِ فضل و ڪرم: فضليت، ڪماليت جو ڌڻي.
3.18 اربابِ قلم: اهل قلم، اديب.
3.19 اربابِ مال: مال ۽ خزاني جو ڌڻي.
3.20 اربابِ معاني: باطني رازن ۽ معنائن کي سمجهندڙ.
3.21 اربابِ مڪرمت: رحم يا ڪرم جو ڌڻي.
3.22 اربابِ نشاط: خوشيءَ جو ڌڻي، ڳائڻو ۽ ناچو.
3.23 اربابِ همت: وڏيءَ همت وارو.

4. اُم (عربي): ماءُ، پاڙ، ٿـڙ، مھڙ، منڍ.
4.1 اُم الامراض: مرضن جي جڙ، قبضي، زڪام.
4.2 اُم الجيش: لشڪر جي ماءُ، جهنڊو، عَلَم.
4.3 اُم الخبائث: خرابين جي ماءُ، شراب، نشه آور شيءِ.
4.4 اُم الخير: چڱائين جي پاڙ، چڱائين واري. بيبي رابعه بصري جو لقب.
4.5 اُم الصبيان: ٻارن جي ماءُ، ڊيڄڙو، ٻاراڻو.
4.6 اُم الطعام: طعامن جي ماءُ، ثريد (ٻوڙ جي رھي ۾ ماني ڀوري ڪُٽي ٺاھڻ).
4.7 اُم الفضائل: فضيلتن جي ماءُ، علم.
4.8 اُم القرى: مڪو، مڪي جو شھر، ڳوٺن جي ماءُ.
4.9 اُم الڪتاب: ڪتابن جي ماءُ، سورة فاتحه، قرآن شريف جو منڍ.
4.10 اُم المؤمنين: مؤمنن جي ماءُ، ازواج مطھرات(جمع)، نبيؐ جي گهر واري.
4.11 ام النجوم: تارن جي ماءُ، ڪھڪشان، کير ڌارا.

5. اڻ (سنڌي): نه، سواءِ، بغير، کان سواءِ، انڪار جي معنى ڏيکاريندڙ.
5.1 اڻ آريو: اڻ سڌريل، اُڌريل، اناڙي، جاهل.
5.2 اڻ بڻت: ناٺاهه، بي اتفاقي، رنج، تڪرار، ناساز، اختلاف، جهيڙو، دشمني، ڪلفت.
5.3 اڻ ڀومو: اڻ واقف، بي خبر، غير واقف.
5.4 اڻ ڀئي: بي ڊپو، بي خوف، نه ڊڄندڙ.
5.5 اڻ ڀئوڻو: اڻ وڻندڙ، چنڊو.
5.6 اڻ تارو: تري نه ڄاڻندڙ.
5.7 اڻ توريو: بنا تورڻ جي، نه تريل.
5.8 اڻ تيار: نامڪمل، ناقص، اڻ پورو، اڻ سنبريل، اوچتو.
5.9 اڻ ٿيڻو: نه ٿيڻ جھڙو، نه ٿي سگهڻ جھڙو.
5.10 اڻ ٽٽ: اٽوٽ، نه ٽٽڻ جھڙو، مضبوط، قائم پختو، پڪو، ڏاڍو.
5.11 اڻ ٽر: نه ٽرندڙ، اَٽل، ضرور، ٿيندڙ، يقيني.
5.12 اڻ ٺھيو: نه ٺھيل.
5.13 اڻ پاڻيو: بنا پاڻيءَ جي.
5.14 اڻ پُڇو: بنا پڇڻ جي، پڇڻ کانسواءِ، لاشڪ، پُڇ کان سواءِ، لنڊو.
5.15 اڻ پڙهيو: جاهل، بي علم، ڄٽ، ڳنوار.
5.16 اڻ پور: نا برابر، هڪجھڙو نه.
5.17 اڻ پورو: نا مڪمل، ناقص، اڌورو.
5.18 اڻ ڄاتل: اَڄاتل، اڻ سڃاتل، اڻ واقف، نا معلوم، غير واقف.
5.19 اڻ ڄاڻ: اَڄاڻ، نه ڄاڻندڙ، نا واقف، نادان، جاهل، اجنبي، ڌاريو، بي علم.
5.20 اڻ چوندو: بنا چوڻ جي.
5.21 اڻ ڇُٽُ: نه ڇٽندڙ، ڳنڍيل، نه کلڻ جھڙو، نه ڇُڙڻ جھڙو.
5.22 اڻ ڇڏ: مڇڏ، (ڳالهه جو) پڪو، ثابت قدم، محڪم.
5.23 اڻ ڏٺو: بنا ڏسڻ جي، ڏسڻ کان سواءِ، ناواقف، نه ڏٺل، غائبانا.
5.24 اڻ روائيندو: ناروا، نامناسب، غير شرعي، بي قاعدي.
5.25 اڻ سڌو: ور وارو، ڏنگو، ڦـڏو، ور وڪڙ، ٽيڏو.
5.26 اڻ سڌير: بي خبر، بي هوش، سُڌ کان سواءِ، ناچاق، بي مزي.
5.27 اڻ سڏيو: ڪوٺ، ڪانڍ، سڏ کان سواءِ، بي دعوتيو، ريءَ سڏيو، بي تڪلف.
5.28 اڻ سرت: بيخبر، بيھوش، غافل.
5.29 اڻ سرندي: بي پھچائي، لاچاري، مجبوري، بي وسي.
5.30 اڻ سوريتي: بي غم، خوش.
5.31 اڻ سونھون: اڻ واقف، ڀليل، بي خبر، اڀوميو.
5.32 اڻ سـَھو: نه سھڻ جھڙو، نه سھو، نه سھندڙ، حاسد، ٿورَ-دليو.
5.33 اڻ سھائيندو: نه جڳائيندو، اڻ وڻندڙ، نامناسب.
5.34 اڻ سينڌو: نا آشنا، اجنبي، اوپرو، غير واقف، اڻ سڃاتو.
5.35 اڻ ڪَٿُ: بي شمار، بي انداز، ڳاڻاٽي کان ٻاهر.
5.36 اڻ ڪوٺيو: بنا سڏ يا ڪوٺ جي آيل، اڻ سڏيو، بي دعوتيو.
5.37 اڻ کُٽ: اَکٽ، نه کٽندڙ، اڪيچار، بي شمار، بي انداز.
5.38 اڻ ڳاڃُ: نه سانڍيندڙ، بي خيالو، لاغرض.
5.39 اڻ ڳاڻو: ڳڻڳوت نه ڪندڙ، ناعاقبت انديش، لاغرض، بي خيالو.
5.40 اڻ گهڙيو: جو گهڙيل/ ٺھيل نه هجي، بي ڊولو، نا آزمودگار، بي تجربيڪار، اڻ سڌريل.
5.41 اڻ لڀ: نه لڀندڙ، عدم، عنقا، ناپيد، ناياب، بي بھا، نه ملڻ جھڙو.
5.42 اڻ لکو: جيڪو لَکائي نه، خيس، ٿورڙو ذرڙو، بي اثر.
5.43 اڻ لکيو: نه لکيل، لکجڻ کان سواءِ.
5.44 اڻ مِٽ: نه مِٽجڻ جھڙو، پڪو، پختو، مضبوط.
5.45 اڻ موٽ: نه موٽندڙ، اڻ ٽر، بھادر، پھلوان، ضدي، سورمو، وِيرُ، سرموڙ.
5.46 اڻ موڪلايو: بنا موڪل جي، ريءَ موڪل، بنا اجازت.
5.47 اڻ ميل: ميل يا ڀيچ نه کائيندڙ، ٺھڪي نه ايندڙ.
5.48 اڻ ميو: بنا ماپَ تور جي، بي انداز، بي شمار، ارزان، ججهو، بي حساب، تمام گهڻو.
5.49 اڻ واريل: اڻ لٿل، چُڪتو نه ٿيل، نه ڊاٺل.
5.50 اڻ واقف: اڻ سونھون، اڻڄاڻ، ڌاريو، ناواقف.
5.51 اڻ وُٺو: نه وسيل، برسات نه وسڻ سبب آباد نه ٿيل ڀاڱو.
5.52 اڻ ورٿو: ڌڻيءَ جي موڪل کان سواءِ، ريءَ اجازت، اجايو، بي فائدي .
5.53 اڻ ورچ: اَوِرچ، اڻ ٿڪ، ڪڪ نه ٿيندڙ، نه ٿڪجندڙ.
5.54 اڻ وسھو: بي ويساهه، اعتبار نه ڪندڙ، شڪي، ڀرمي.
5.55 اڻ وڻت: اڻ بڻت، ناسازي، نا اتفاقي، ڪلفت، ڪينو، بغض، ٻيائي.
5.56 اڻ وڻندڙ: نه وڻندڙ، نا پسند، خراب، ڪنو.
5.57 اڻ وهنتل: جو نه وهنتو هجي، بنا وهنجڻ جي، بنا غسل ڪرڻ جي.
5.58 اڻ ويڙهيل: اڻ ڍڪيل، کليل.
5.59 اڻ ويڪو: جو وڪري/ وڪڻڻ لاءِ نه هجي، نه وڪيل.
5.60 اڻ هوند: نه هئڻ جي حالت، ڀينگ، کٽلائي، مسڪيني، غربت، مفلسي، عدم.
5.61 اڻ هيريو: جنھن کي هير يا عادت نه هجي، اڻ هيريل، جيڪو هريل مريل نه هجي.

6. اهل: ماڻھو، شخص، ڄڻو، گهر جو ڀاتي، پـَھرَ، مالڪ، صاحب، عيال، ڪٽنب، لائق، موزون.
6.1 اهل ادراڪ: ادراڪ جو صاحب، سمجهو، سياڻو.
6.2 اهل اختيار: اختيار وارو، اختيار جو مالڪ، با اختيار.
6.3 اهل ارض: زمين جو رهواسي.
6.4 اهل اسلام: اسلام وارو، مسلمان.
6.5 اهل الله: خدا وارو، الله وارو، عابد، ديندار، زاهد، بزرگ.
6.6 اهل ايمان: ايمان وارو، مؤمن.
6.7 اهل باطن: باطن جو صاحب، اسرار ڄاڻندڙ.
6.8 اهل بھشت: بھشت جو رهواسي.
6.9 اهل بيت: گهر جو ڀاتي، سادات، پاڻ سڳورن جي گهر/ خاندان جو فرد .
6.10 اهل تصوف: صوفي طريقي جا پيروڪار، صوفي.
6.11 اهل خانه: گهر وارو، گهر ڌڻي.
6.12 اهل خرد: ڏاهو، دانشور، خردمند، عقل وارو.
6.13 اهل دل: دل وارو، صاف دل، دل وارو، سخي، دلير.
6.14 اهل دنيا: دنيا وارو، دولتمند.
6.15 اهل دولت: حڪومت جو ڪارپرداز/ ماڻھو، دولت وارو، شاهوڪار.
6.16 اهل دين: دين وارو، ديندار، نيڪ.
6.17 اهل ذوق: ذوق جو صاحب.
6.18 اهل روزگار: زماني جو ماڻھو، تجربيڪار.
6.19 اهل زبان: ٻوليءَ جو ماهر، زبان دان، ٻولي رکندڙ.
6.20 اهل زمان: زماني وارو، زماني ساز، جھان ديد.
6.21 اهل سخن: سخن جو ڄاڻو، شاعر.
6.22 اهل شرع: شريعت جو صاحب، شريعت تي هلندڙ، قانوندان.
6.23 اهل شريعت: شريعت جا پيروڪار، شريعت وارا، شريعت جا صاحب.
6.24 اهل صفت: هنر وارا، ڪاريگر، فن جا صاحب.
6.25 اهل طريقت: طريقت جا صاحب، صوفي طريقي وارا.
6.26 اهل ظاهر: ظاهر تي هلندڙ، اکري معنى کي چنبڙندڙ، ماده پرست، ظاهر پرست.
6.27 اهل علم: عالم، علم وارو، وديادان.
6.28 اهل قبور: قبرن وارا، مـُئل.
6.29 اهل قلم: قلم وارو، لکندڙ، انشاپرداز، اديب، مصنف، منشي، محرر.
6.30 اهل ڪار: ڪم وارو، ڪاروبار هلائيندڙ، ڌنڌي وارو، ڪم ڪار جي لائق.
6.31 اهل ڪتاب: الاهي ڪتابن کي مڃيندڙ، ڪتاب جو مصنف.
6.32 اهل ڪرم: ڪرم جو صاحب، رحم وارو، سخي.
6.33 اهل ڪلام: ڪلام جو صاحب، فصيح، بليغ.
6.34 اهل ڪمال: ڪماليت جو صاحب، ڪامل، پھتل.
6.35 اهل مجلس: مجلس وارو، مجلس ۾ شريڪ.
6.36 اهل معرفت: علم/ معرفت جو صاحب، خدا شناس، آتم گياني.
6.37 اهل منصب: وزير، مشير، عھديدار.
6.38 اهل نظر: ڏسندڙ، نقاد، متڪلمين، فيلسوف، دورانديش، عاشق مزاج.
6.39 اهل هنر: هنرمند، هنر جو صاحب.

Critical Analysis of Warjeesee Boli سنڌي ورجيسي ٻوليءَ جو تنقيدي جائزو


Critical Analysis of Warjeesee Boli سنڌي ورجيسي ٻوليءَ جو تنقيدي جائزو

This article authored by Engr. Abdul Wahab Sahito and was published in Monthly Keenjhar. It comprises on the Critical Study/ Analysis of Dr. Shamsuddin Ursani’s book Sindhi Warjeesee Boli.

روشني پبليڪيشن ڪنڊيارو جو تازو ڇپيل 118 نمبر ڪتاب، سنڌي ورجيسي ٻولي، پروفيسر ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي صاحب جو، انھن پھاڪن ۽ محاورن تي مشتمل ڪتاب آهي، جيڪي اردو ۽ انگريزي ٻولين منجھان، لاڙي لھجي تي اثر پوڻ سبب، سنڌيءَ ۾ شامل ٿي ويا آهن.
مذڪوره ڪتاب جي پيش لفظ ۾، ورجيس جي معنى؛ محاورو يا اصطلاح ۽ ورجيسي ٻوليءَ جي معنى: محاوراتي ٻولي ٻڌائي وئي آهي. لغت جي روءِ کان ورجيس لفظ جي معنى لباس پھريل ٻولي، ٺاهه ٺوهه واري ٻولي يا وري سينگاريل ٻولي آھي. ( )
مٿئين بيان مان، چڱيءَ طرح سمجهه ۾ آيو؛ ورجيس، اصطلاح يا محاوري کي چئبو آهي ۽ نه ڪنھن ٽين شيءِ کي.
صاحبِ ڪتاب اڃا اڳتي لکي ٿو؛ “ورجيسي ٻوليءَ جا ڪيترائي نمونا ٿين ٿا. مثلاً؛ پھاڪا، محاورا، اصطلاح ۽ ٻيون ڪي جڙاوتون، ان سان شامل آهن. پر هي ڪتاب فقط پھاڪن تي مشتمل رکيو ويو آهي.” ( )
مٿئين بيان مطابق؛ پھاڪا، محاورا ۽ اصطلاح شامل ڪري، ڪتاب جوڙيو ويو آهي. اهو بيان پڻ اڻ چٽو آهي. يا ته پھاڪا، اصطلاح، محاورا ۽ ورجيس ساڳي ڳالهه آهن يا مڙني ۾ ڪو فرق ضرور آهي. اها ڳالهه اڇي ٿيڻ گهرجي. ڇو جو معاملو ڪجهه منجهيل ٿو لڳي.
ڊاڪٽر مرليڌر جو چئني بابت هيٺيون رايو آهي.
1- پھاڪو:
“اهو مروج استعمال، جيڪو ٻن يا ٻن کان وڌيڪ لفظن مان ٺھيل جملو يا جملن جو اهڙو ايڪو آهي، جنھن ۾ وهنواري زندگيءَ جي آزمودن مان حاصل ڪيل ڄاڻُ ڀريو پيو آهي، ۽ جيڪو گهڻو ڪري اکري معنى بدران ٻوليءَ جي رواج موجب ٻيءَ معنى ۾ استعمال ٿيندو آهي، تنھن کي پھاڪو چئبو آهي. اکري معنى ۾ ڪتب ايندڙ پھاڪي کي سنڌيءَ ۾ ‘چوڻي’ به سڏيو ويندو آهي.” ( )
2- چوڻي:
“اهو مروج استعمال، جيڪو بيان ۾ الڳ استعمال ٿيندڙ هڪ پورو جملو يا ايڪو هوندو آهي ۽ پنھنجي اکري معنى ۾ ئي ڪتب ايندو آهي، انھيءَ کي چوڻي سڏبو آهي.” ( )
3- محاورو يا اصطلاح:
“اهو مروج استعمال جيڪو بيان ۾ ڪنھن جملي جو جزو ٿي ڪتب ايندو آهي ۽ اکري معنى بدران، ٻوليءَ جي رواج مطابق ٻي معنى ڏيندو آهي، انھيءَ کي ‘محاورو يا اصطلاح’ چئبو آهي.” ( )
4- ورجيس:
“اهو مروج استعمال جيڪو بيان ۾ ڪنھن جملي جو جزو ٿي ڪتب ايندو آهي ۽ ان جي اکري معنى ئي گهربل هوندي آهي، تنھن کي ‘ورجيس’ چئبو آهي”. ( )
“محاوري وانگر ورجيس پڻ اهڙو ايڪو آهي، جيڪو جملي جو جزو ٿي ڪتب ايندو آهي. ٻنھي ۾ فرق اهو آهي ته محاورو اکري معنى بدران ٻي معنى ڏيندو آهي، پر ورجيس پنھنجي اکري معنى ۾ ئي استعمال ٿيندي آهي.” ( )
5- محاوري ۽ اصطلاح ۾ فرق:
“اهو هاڻي مڃجي چڪو آهي، ته دنيا جي هر ٻوليLanguage) ) اُچارن جي فرق، جملن جي صرفي ۽ نحوي اختلافن سبب ڪيترن ئي محاورن (dialect) ۾ ورهايل هوندي آهي.” ( )
لسانيات جي هڪڙن ماهرن جي نظر ۾ محاورو، لھجي (dialect) کي ۽ ٻين جي نظر ۾ اصطلاحن کي ڪوٺيو ويو آهي. جڏهن بنيادي لفظن (Terms) جو تصور (Concept) واضح (Clear) نه هوندو ته پوءِ ٻوليءَ جو زنده رهڻ به مشڪل ٿي ويندو. ڇو جو ان جي محاورن (Terms) کي سمجهڻ وارا گهٽ يعني اٽي ۾ لوڻ برابر هوندا آهن.
بھرحال محاوري ۽ اصطلاح ۾ اهو فرق آهي، جيڪو انگريزي لفظ Term ۽ Idiom ۾ آهي.
جيئن ته مٿين بيانن ۾ “ورجيس” جي چڱي چٽائي نه ٿي سگهي آهي. في الحال مفروضي جي طور تي اسان کيس به هڪ شيءِ تصور ڪيون ٿا، جنھن جو ڪونه ڪو ڪارج آهي. جيڪا جڏهن جملي ۾ استعمال ٿيندي آهي، تڏهن سندس برڪت سان جملو، ورجيسي ٿي پوندو آهي. ائين قبول ڪرڻ سان، اسان لڳ ڀڳ ڪتاب جي مصنف جي راءِ سان متفق ٿي ويا آهيون. يعني ڪتاب ۾ سنڌي ورجيسون استعمال ٿيڻ جي ڪري، ڪتاب کي ‘سنڌي ورجيسي ٻولي’ سڏيو ويو آهي.
مٿين ڳالهه مڃڻ کانپوءِ، يڪدم هڪ ٻي ڳالهه ڪَرُ ٿي کڻي. اُها اِها ته ڪتاب جي آخر ۾ 68 اردو پھاڪا/ ضرب الامثال ۽ (22+488) يا 510 انگريزي پھاڪا (Proverbs) ڏنا ويا آهن. جن کي ڪم ازم ڪم سنڌي نه ٿو چئي سگهجي. جڏهن هڪ شيءِ کي سنڌي ئي نه سڏجي ته پوءِ ان جو نالو ‘سنڌي ورجيسي ٻولي’ ڪيئن ٿيو؟! سمجهه ۾ آيو ته ڪتاب ۾ ڏنل 1800 پھاڪن مان ٽيون حصو، سنڌي نه هئڻ ڪري، ڪتاب جو حصو ئي نه هئڻ کپي ها. انھن کي زبردستيءَ ڪتاب ۾ دٻي ڦسي، ڪتاب کي ضخيم بنائڻ جي اجائي ڪوشش ڪئي وئي آهي.
ان کان علاوه باب 38 ۾ 103 محاورا ڏنا ويا آهن. جڏهن ته انھن محاورن منجهه ٻه پھاڪا به شامل ڪيا ويا آهن. 1. ڏنو، ٻنو آهي (38/50) ۽ 2. لوڪ، منھن موڪ (38/87) ساڳيو جملو پھاڪن ۾ به شامل ڪيو ويو آهي. (2/30). هڪڙي وضاحت ڪرڻ ضروري آهي ته باب 38 ۾ ڏنل ٽڪرا محاورا نه پر ورجيس آهن. (وضاحت هيٺ ڏني وئي آهي). جڏهن ته مصنف، ساڳين ٽڪرن کي، مقدمي ۾ ننڍڙا پھاڪا سڏيو آهي.

ورجيسي جي ڇنڊڇاڻ:
سنڌيءَ ۾ ورجيس تي ڪو الڳ ڪتاب، هيل تائين نه لکيو ويو آهي. اردوءَ ۾ ‘خزانهءِ تلميحات’ جي نالي سان هڪڙو ڪتاب ڇپيل آهي. جيڪو محمود نيازيءَ لکيو آهي، ملڪ بڪ ڊپو لاهور وارن ڇپايو آهي. تلميح کي سنڌيءَ ۾ ورجيس چئبو آهي. سنڌيءَ ۾ نجي ڪتاب نه هئڻ ڪري، اهو منجهيل سُٽ سلجهي نه سگهيو آهي. الائي ڇو؟ لسانيات جي هر ماهر ورجيس جو نالو ته ورتو آهي، پر وضاحت نه ڪري سگهيو آهي.
ڊاڪٽر مرليڌر جيٽلي، سنڌي پھاڪا ۽ محاورا (سنتداس پنھومل ڪشناڻي) جي مھاڳ ۾ به ورجيس کي ايترو واضح نه ڪيو آهي. نه ئي وري انھيءَ ڪوش (Dictionary) ۾، ڪنھن خاص شيءِ کي ورجيس ڪوٺيو ويو آهي. سڄي ڪتاب ۾ پھاڪا، چوڻيون، اصطلاح ۽ ورجيسون گڏي، گرمڪي الفابيٽ ترتيب تحت رکيون ويون آهن ۽ بس.
ڊاڪٽر مرليڌر، ورجيس لاءِ هيٺيان مثال ڏنا آهن. جيڪي چئن نمونن تي مشتمل آهن.
1- ٻٽا لفظ :
ڏٽو مٽو، ڀاڙو ڀتو، تيوڻ تلھو، ڇوڪر ٻاڪر، جوڙجڪ، اٿ ويھه، لھه چڙهه، اچ وڃ، پنج ڇھه، ٻه ٽي، شربت ٻربت، پاڻي ٻاڻي.
2- ڀيٽ ڏيکاريندڙ لفظي ميڙ (Phrases) :
جيڪي ٻوليءَ ۾ مشھور ٿي چڪا آهن.
اڇو جھڙو کير، ٿڌو جھڙو برف، مٺو جھڙو ماکي، ڪارو جھڙو ڪوئلو، شينھن وانگر بھادر، جبل جيان اڏول، ائين ڀڳو جيئن کاري هيٺان ڪانءُ، چاڪيءَ جي ڏاند وانگر ڦرندو رهڻ، ڍڳي وانگر وهڻ.
3- جانورن، پکين جا آواز ڄاڻائيندڙ لفظ :
گڏهه جي هينگ، گهوڙي جي هڻڪار، تتر جي تنوار، ٻليءَ جي ميائون ميائون، ڪڪڙ جي ڪڪڙوڪو يا ٻانگ، ڪتي جي ڀونڪ، ڪانءَ جي ڪان ڪان.
4- اڳياڙين ۽ پڇاڙين وسيلي جڙيل مرتب لفظ :
هر روز يا روز روز (‘هر ڏينھن’ مروج نه ليکبو)
غير ضروري (‘بي ضروري’ صحيح ناهي)
غير واجب (‘بي واجب’ يا ‘ناواجب’ ٺيڪ نه آهي)
ناجائز (‘غير جائز’ يا ‘اڻ جائز’ چوڻ درست نه آهي)
سنجيدگي (‘سنجيدائي’ چوڻ ٺيڪ نه آهي)
تازگي (‘تازائي’ يا ‘تازاڻ’ چوڻ درست نه آهي)
اوسر يا اوڀر (ان بدران ‘اوسراڻ’ يا ‘اوڀراڻ’ چوڻ صحيح روپ نه آهي) ( )
“روزمره يا بول چال (ورجيس) جي پابندي رکڻ سان ٻولي صحيح ۽ سڀاويڪ بڻجي ٿي. سنڌيءَ ۾ ڇوڪر ٻاڪر بدران ‘ٻاڪر ڇوڪر’ چوڻ، ‘اچ- وڃ’ بدران ‘وڃ-اچ’ چوڻ غلط آهن. ساڳيءَ طرح، ‘گهوڙي جي هڻڪار’ بدران ‘گهوڙي جي هينگ، رنڀ يا آواز’ چوڻ به غلط آهي. هاڻي ثابت ٿيو ته روزمره يا بول چال يعني ورجيس ٻوليءَ جي بيھڪ جو هڪ لازمي جزو آهي.” ( )
پھاڪن ۽ محاورن جو فرق سمجهائيندي ڊاڪٽر جيٽلي لکي ٿو؛
1- ساهيڙين جي واتان اها ڳالهه ٻڌي، ڪمل پاڻي پاڻي ٿي وئي.
2- سوڍو اٿئي ٻگهلو ڀڳت، کانئس خبردار رهجانءِ.
انھن مثالن ۾ ‘پاڻي پاڻي ٿي وئي’ ۽ ‘اٿيئي ٻگهلو ڀڳت’ اهي محاورا آهن، جيڪي جملي جو هڪ حصو آهن.
پھاڪي ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه لفظ هوندا آهن. جيئن ته؛ قرض، مرض. پر محاورو هڪ لفظ وارو به ٿي سگهي ٿو. جيئن ڪنھن ڇوڪر کي چئجي؛ ‘گڏه! هيڏانھن ته ڌيان ڏي!’ هن جملي ۾ گڏهه (بيوقوف) لفظ محاورو آهي، جيڪو اکري معنى بدران ٻيءَ معنى ۾ ڪتب آيو آهي.” ( )
“ ‘وات ۾ مڱ پوڻ’ ۽ ‘ٻانھون ڊگهيون هئڻ’ محاورا آهن، جيڪي جملي ۾ ڪتب اچڻ کان اڳ پنھنجي اصلوڪي روپ ۾ مصدر ۾ ختم ٿين ٿا.” ( )
مٿئين بحٿ مان هڪ ٻي ڳالهه به واضح ٿي پئي ته اصطلاح، جملي ۾ ڪتب اچڻ کان اڳ، پنھنجي اصلوڪي روپ ۾ “مصدر” ۾ ختم ٿئي ٿو. هاڻي سوال ٿو پئدا ٿئي ته، جيڪي محاورا بنا مصدر جي بيٺا آهن، تن کي ڇا چئجي؟
مثال طور؛ گڏهه! ٻگهلو ڀڳت، پٺاڻڪو قرض، پاپ جو گهڙو، ٽڪو ۽ دعا، ٺاٺارڪي ٻلي، ڀاڙ جو ترو، گهوڙي ڪن برابر، ڀت ۾ ڪٻر، ڀڃ ته چٽيان، تيس مار خان، ڦَني خان، لاٽ صاحب، حاتم طائي، وتائي وارا اڳ، ٿوم مان زعفران، انڊ جو بنڊ، گڏهه گاجري مان شاهه تورو وغيره.
اهڙا کوڙ محاورا، ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي صاحب پاڻ، باب 38 ۾ ‘محاورا’ جي عنوان هيٺ ڏنا آهن. جن جي پويان مصدر لڳل نه آهي. مثال طور؛ اڻ گهڙيو ڪاٺ، اڪ جي ماکي، انڌي جي لٺ، اڳڙين جو گڏو، الٽي گنگا، باغ جي موري، تريءَ تي بھشت، پئسا ئي پاڻيءَ ۾، پيٽ ۾ ڪوئا وغيره. ( )
مٿين وٿن کي ڊاڪٽر شمس الدين، ‘ننڍا پھاڪا’ به سڏيو آهي. بھرحال پھاڪا، ننڍا يا وڏا تڏهن چئبا، جڏهن پھاڪي هئڻ جي ڪسوٽيءَ تي پورا ايندا. پھاڪي جي ڪسوٽي؛ مڪمل جملو هئڻ آهي. جڏهن ته مٿيان محاورا، مڪمل جملا نه آهن. مصدر سان ختم ٿيڻ ڪري اصطلاح به نه آهن ته پوءِ ڇا آهن؟ دراصل اهي ئي ورجيسون آهن، جن کي اردوءَ ۾ تلميحات سڏجي ٿو.
ورجيس؛ اصطلاح ۽ پھاڪي جي بنيادي اثاث آهي. اصطلاح ۽ پھاڪي کي ٻي معنى وارو جملو بنائڻ ۾، ورجيس جو ڪمال آهي. جنھن جملي يا فقري ۾ ورجيس ناهي، اهو چوڻي ٿي سگهي ٿو، پر اصطلاح يا پھاڪو قطع طور تي نه ٿو ٿي سگهي.
ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا.
ورجيس اصطلاح /ورجيسي فقرو پھاڪو/ ورجيسي جملو
اکين کان انڌي اکين کان انڌي هئڻ اکين کان انڌي، نالو نور-پري
خانن جي خاني خاني خانن جي آهي خانن جي خاني، مانيءَ مان معلوم
شير شاهه جو شڪرو شير شاه جو شڪرو هئڻ شير شاهه جو شڪرو، گهر جا ڪڪڙ ماري.
گهر جا ڪڪڙ گهر جا ڪڪڙ مارڻ شير شاهه جو شڪرو، گهر جا ڪڪڙ ماري.
ڌوٻڪو ڪتو ڌوٻڪو ڪتو هئڻ ڌوٻڪو ڪتو، نه گهر جو نه گهاٽ جو
نه گهر جو نه گهاٽ جو نه گهر جو هئڻ نه گهاٽ جو هئڻ ڌوٻڪو ڪتو، نه گهر جو نه گهاٽ جو
هاٿيءَ جا ڏند هاٿيءَ وارا ڏند ڏيکارڻ هاٿيءَ جا ڏند ڏيکارڻ لاءِ هڪڙا، کائڻ لاءِ ٻيا.
وتائي وارا اڳ وتائي وارا اڳ وٺڻ اڄ ته وتائي وارا اڳ پيو وٺين (جملو)
ڊينگهرن تي اٽو ڊينگهرن تي اٽو هارڻ ڊينگهرن تي اٽو هارڻ مان، هڙ نه حاصل
ٺاٺارڪي ٻلي ٺاٺارڪي ٻلي هئڻ ٺاٺارڪي ٻلي، ٺاٺاري جي ٺڪاون تي هريل آهي
ٽڪو ۽ دعا ٽڪو ۽ دعا چوڻ اسان جي اوهان کان ٽڪو ۽ دعا (جملو)
کنا کيڙا (ٻن ذاتين جا نالا) کنا کيڙا ڪرڻ/ ٿيڻ پاڻ ۾ کنا کيڙا ڪيا اٿائون (جملو)
انود ڪاسائيءَ جي کڏ انود ڪاسائيءَ جي کڏ هئڻ هتي انود ڪاسائيءَ واري کڏ لڳي پئي آهي (جملو)
الله ميان جي گانءِ الله ميان جي گانءِ هئڻ فلاڻو ته اٿئي، الله ميان جي گانءِ. (جملو)

مٿئين بحث مان سمجهه ۾ آيو ته؛ اهڙا جملا يا فقرا جن ۾ ورجيس استعمال ٿيل هجي، تن کي پھاڪو/ ورجيسي جملو يا اصطلاح/ ورجيسي فقرو چئبو آهي.
مٿئين مختصر تمھيدي اڀياس کانپوءِ، اسان هاڻي سموري ڪتاب جو تنقيدي جائزو وٺون ٿا.
سڄي ڪتاب کي مختلف ورجيسي عنوانن تحت، بنا الفابيٽ ترتيب جي رکيو ويو آهي. وڏي ڳالهه ته هڪ ئي عنوان هيٺ ڏنل پھاڪن جي به الفابيٽ ترتيب نه رکي وئي آهي. جنھنڪري ڪيترن ئي پھاڪن جو ساڳئي باب/ عنوان ۾ ئي ورجاءُ ٿيل آهي.
هيٺ چند مثال پيش ڪجن ٿا. پھاڪي جي آخر ۾ عنوان جو نمبر ۽ پھاڪي جو نمبر ڏنا ويا آهن.

ساڳئي باب ۾ ورجايل پھاڪا:
1. ماڻھو ماڻھوءَ جو کاڄ آهي. 2/1 ۽ 2/35
2. پاڻ مرندي ڪھڙا سيڻ؟ 3/65 ۽ 3/74
3. پيءُ نه ماري پدڙي، پٽ جنگي جوان/ تير انداز 3/72 ۽ 3/76
4. پيٽ ڍائو، اکيون بکيون 4/88 ۽ 4/123
5. ڍڳو نه ڍور، آنڱوٺو پٽيندو چور 9/8 ۽ 9/35
6. ڀاڳيا ٻڌا وڃن چور ڇٽا وڃن 9/25 ستون قلم گهر کي لاڳو، چور ڀڄي ويا ڀاڳيا قابو. 9/37
7. ايڏي مار ملندئي، جيڏي اٺ پتڻ تي کائي 21/4 ۽ 12/45
8. ڳالھين سنديون ڳالھيون، ٽڪن/ ٽڪي سندا موٺ 34/4 ۽ 34/39.
ورجيسي سٽاءُ به ڪنھن منظم ترتيب سان نه رکيو ويو آهي. جنھنڪري ڪيترا پھاڪا، مختلف بابن ۾ ورجايا (Repeat) ويا آهن. چند مثال نموني جي طور تي ڏجن ٿا.
مختلف بابن ۾ ورجايل پھاڪا :
1. عمر نيئي نيئي مارئي نيندو، ٿر ته ڪونه ٿيلھيندو ؟ 1/3 ۽ 40/64
2. جھڙي آڪھه علوءَ جي، تھڙو پيٽ پنجوءَ جو 1/25 ۽ 40/59
3. لوڪ، آهي ٻوڪ 2/30 لوڪ، منھن موڪ 38/87.
4. پئسي سان جا نه ماسي، سا به ماسي 3/18 ۽ 13/88.
5. پرايو پُٽ، ٽڪو ڏئي کارجي 3/47 ۽ 34/18.
6. ڀائپي برادريءَ ۾ گهوڙي-ڪن برابر هوندا آهن 3/63 ۽ 22/7.
7. انھيءَ تريءَ، تيل نه پوندو/ لڳندو 4/20 ۽ 28/18.
8. ميھار مينھن مان نڪتو ته وڇن ڪھڙي پارت 5/14 ۽ 20/26.
9. جتي پئي تتي وهاڻي 13/23 . جتي ويٺي، تتي وهامي 14/24
10. نه هيڊ لڳي نه ڦٽڪي، رنگ به چوکو 14/41 ۽ 30/18.
11. ارٽ ۾ چموٽي، پيريءَ تائين نه موٽي 14/50، 40/2 ۽ 42/428.
12. سچ جي ٻيڙي، لڏي لڏي پر ڪڏهن نه ٻڏي 19/2 ۽ 32/16.
13. ڪوڙ جو مثلو ڪوڙ 19-11 ۽ 37/28.
14. وَرُ، پنھنجي ڦر کان سڃاڻبو آهي 20/21 ۽ 42/11.
15. ڌڻ ته ڌڻي، نه ته وڪڻ کڻي 25/11 ۽ 27/41.
16. ڪلر کي ڪھڙي پُستي لڳندي 29/14 ۽ 30/19.
17. پاءُ اٽو سڀڪو کائي ٿو 30/12 ۽ 34/32.
18. لٺ لڳي پاڻي جدا نه ٿئي 32/1. لٺين لڳي پاڻي جدا ڪونه ٿيندو آهي. 14/66.
19. ٻڏڻ ويو وسري، ترڻ آيو ياد 32/21 ٻڏڻ ويو وسري، لڏڻ آيو ياد 36/46.
20. ڪڏهن ڀريءَ ۾ ته ڪڏهن ڀاڪر ۾ 34/29 ۽ 36/54.
21. سچ/ صبر جني جو سير، تير نه گسي تن جو 19/1 ۽ 35/8.
22. ٽڪي جي رن، ٻه ٽڪا گھلاڻي 12/1 ۽ 40/13.
23. جيري ڪارڻ، ٻڪري ڪھڻ 1/25 ۽ 40/58.
24. سڀئي اعلى نور، مٿي جو سور 16/35 ۽ 40/60.
ڪيترين ورجيسن ۽ اصطلاحن کي به پھاڪو ڪوٺي، شامل ڪيو ويو آهي. انھن جا چند مثال هيٺ ڏجن ٿا:
اصطلاح يا ورجيس وارا فقرا :
1. گره گره تي واهگرو 1/36 – گره گره تي واهگرو چوائڻ.
2. ڏاڏو آدم ئي ڪو نرالو آهي 1/40- ڏاڏو آدم ئي نرالو هئڻ.
3. مڙس ته ڪو دودو آهي 1/50 – مڙس دودوهئڻ.
4. آيا رام، گيا رام 1/63 – آيا رام، گيا رام ٿي وڃڻ.
5. جهٽ مڱڻو، پٽ پرڻو 3/36 – جهٽ مڱڻو، پٽ پرڻو ٿيڻ.
6. هڪڙو پير ريل ۾، ٻيو پير جيل ۾ 4/4 – هڪڙو پير ريل ۾، ٻيو جيل ۾ هئڻ.
7. اهو ئي هٿ کير ۾ اهو ئي هٿ نير ۾ 4/17 – اهو ئي هٿ کير ۾ هئڻ ۽ اهو ئي هٿ نير ۾ هئڻ.
8. انھيءَ تريءَ تيل نه پوندو4/20 – تريءَ تيل نه لائڻ ڏيڻ.
9. آڱر رت ۾ ٻوڙي شھيد ٿو سڏائي. 4/26 آڱر ڪٽائي شھيدن ۾ شامل ٿيڻ.
10. ڪارو منھن، نيرا پير 4/91، ڪارو منھن، نيرا پير ٿيڻ.
11. رڳو منھن جو مٺو آهي 4/96- منھن جو مٺو هئڻ.
12. ڏاڙهي مڇ ۾، مڇ ڏاڙهي ۾ 4/104 ڏاڙهي مڇ ۾، مڇ ڏاڙهيءَ ۾ ڏيئي گذارو ڪرڻ.
13. ڏاڙهي پرائي هٿ ۾ آهي 4/107 – ڏاڙهي پرائي هٿ ۾ هئڻ.
14. پيٽ ۾ درياء اٿس 4/124 پيٽ ۾ علم جو درياءُ ھئڻ.
15. پيران لاهي منھن ۾ هڻڻ. 4/126 – پيران لاهي منھن ۾ هڻڻ.
16. نه انگ تي اڳڙي، نه منھن ۾ نور 4/129- نه انگ تي اڳڙي هئڻ ۽ نه ئي منھن ۾ نور هئڻ.
17. چورن مٿان مور 9/23- چورن مٿان مور هئڻ.
18. نه دشمن کي ڀؤ، نه سڄڻ کي آسرو 11/20- نه سڄڻ کي آسرو ھئڻ، نه دشمن کي ڀؤ ھئڻ.
19. اجهي اولو، ٽڪر ٽولو 13/14 – اجهي اولو هئڻ ۽ ٽُڪر ٽولو هئڻ.
20. گهڙيءَ ماسو، گهڙيءَ تولو 13/19- گهڙيءَ ۾ ماسو هئڻ ۽ گهڙيءَ ۾ تولو هئڻ.
21. جمعو جمعو اٺ ڏينھن 13/21- جمعو جمعو اٺ ڏينھن ٿيڻ.
22. وڃي پنھنجو ڀت گهاٽو ڪر 14/68- پنھنجو ڀت گهاٽو ڪرڻ.
23. دل ڌوئي دکيءَ ۾ رک 15/7- دل ڌوئي دکيءَ ۾ رکڻ.
24. بخت کي پيو اٽون هڻي 16/15- بخت کي اِٽون هڻڻ.
25. مئو سھسائجي، ڏنو نه سھسائجي 17/16- مئو سھائڻ، ڏنو نه سھائڻ.
26. نڪي مئن گڏ، نڪي جيئرن گڏ 17/18- نه ڪي جيئرن ۾ هئڻ، نڪي مئن ۾ هئڻ.
27. نه مـَرُ مـَرُ نه جيءَ جيءَ 17/9- نه مرڻ نه جيئڻ.
28. ڄاڻ ته ڪاري ڍڳي جا مالڪ پھتا 20/9- ڪاري ڍڳي جا مالڪ پھچڻ.
29. ساڳئي ڍڳي جا چور آهيون 20/10- ساڳئي ڍڳي جو چور هئڻ.
30. نه ڏهڻ جو نه ڪھڻ جو 20/20- نه ڏهڻ جو هئڻ، نه ڪھڻ جوهئڻ.
31. اٺ چڙهئي جُتي گهرڻ 21/24- اٺ چڙهئي جُتي گهرڻ.
32. وڻ گهوڙو ٻڌڻ نه ٿو ڏئي 22/34- وڻ گهوڙو نه ٻجھڻ.
33. گڏهه جو گڏهه 22/40- گڏهه جو گڏهه هجڻ.
34. ٻلي ڪوئي وارو ليکو آهي 23/46- ڪئي ٻليءَ وارو ليکو (هئڻ).
35. رڳو ميائون ڪري اچان ٿو 23/47- ميائو ڪري اچڻ.
36. جيري لاءِ ٻڪري ڪھڻ 25/3 ۽ 40/58- جيري لاءِ ٻڪري ڪھڻ
37. ڀولڙي جي پڇ ۾ باهه ڏئي تماشو ڏسڻ 27/2- ڀولڙي جي پڇ ۾ باهه ڏئي تماشو ڏسڻ.
38. نڪ تي مک به ويھڻ نه ڏي 27/38- نڪ تي مک ويھڻ نه ڏيڻ.
39. تر ڇٽجي ته پٽ نه پوي 28/6- تر ڇٽڻ جيتري جاءِ نه هئڻ.
40. انڊن جو بنڊن ۾ بنڊن جو انڊن ۾ 29/5- اُنڊن جو بُنڊن ۾ ڪرڻ ۽ بُنڊن جو اُنڊن ۾ ڪرڻ.
41. انڊ جو بنڊ 29/6- اُنڊ جو بُنڊ ڪرڻ.
42. ڪھڙي باغ جي موري آهين؟ 29-16- باغ جي موري 38/13- باغ جي موري هئڻ.
43. ڌوڙ پئي اٿس منھن ۾ 29/17- منھن ۾ ڌوڙ پوڻ.
44. لوڻ وجهي ٿو ڀت-ڀائي ٿئي 30/10 لوڻ وجهي، ڀت ڀائيوار ٿيڻ.
45. اٽي تي چٽي 35/15- اٽي تي چٽي هئڻ.
46. ڀريءَ ٻير هيٺ بک مرڻ 31/23- ڀريءَ ٻير هيٺ بک مرڻ.
47. نه ڪو ٻن ۾، نه ڪو ٽن ۾ 34/2- نه ٻن ۾ هئڻ، نه ٽن ۾ هئڻ.
48. پنج ئي آڱريون گيھه ۾ 34/3- پنج ئي آڱريون گيھه ۾ هئڻ.
49. ڇھه ڪاسي لاهي ٻارنھن ڪاسي وجهڻ 34/6- ڇھه ڪاسي لاهي ٻارنھن ڪاسي وجهڻ.
50. ٻه به ويون، ڇھه به ويون 34/15- ٻه به وڃڻ ته ڇھه به وڃڻ.
51. رڳو ٻاهريون ٻنو آهي 35/13- ٻاهريون ٻنو هلڻ/ هئڻ.
52. ڏٺيسين تنھنجي گهاٽي سرنھن 25/16- گهاٽي سرنھن ڏسي ڇڏڻ.
53. رت ڏسي رمي هڻجي 35/18- رت ڏسي رمي هڻڻ.
54. دٻي ۾ ٺڪريون 40/38- دٻي ۾ ٺڪريون هئڻ.
اصطلاحن کان علاوه کوڙ ساريون چوڻيون به شامل ڪيون ويون آهن. جن کي پھاڪو قطع طور تي نه ٿو چئي سگهجي. شامل ڪيل چوڻين جا چند مثال نموني جي طور هيٺ ڏجن ٿا.

شامل ڪيل چوڻيون:
1. ماڻھو ماڻھوءَ جو کاڄ آهي 2/1 ۽ 2/35.
2. ماڻھوءَ کرڻ جي به ڪا مند هوندي آهي ڇا؟ 2/2
3. ماڻھو ماڻھوءَ جي آچار 2/3.
4. ڪميڻي ماڻھوءَ سان هٿ پائي کائجي، وات پائي نه ڳالھائجي 2/4
5. ڪاٺيءَ جي پور ۽ ماڻھوءَ جي اندر جي ڪنھن کي خبر؟ 2/5
6. سون پرکجي ڪسوٽي، چاندي پرکجي باهه، ماڻھو تڏهن پرکجي، جڏهن پاڙو پاڙي سان لاءِ. 2/6.
7. کوهن ۽ ماڻھن جا وات ڪنھن بند ڪيا آهن؟ 2/7.
8. انسان ريجهائڻ، نانگ ريجهائڻ کان به ڏکيو آهي 2/8
9. انسان کي هٿ هٿ تي رکي ويھڻ نه گهرجي 2/9
10. انسان کي پنھنجي کل ۾ رهڻ گهرجي 2/10
11. انسان خطا جو گهر آهي 2/11
12. انسان نه ٿڌي سھي نه ڪوسي 2/12
13. مرد مري مان تي، گانڊو مري نان تي 2/16
14. عورت جو عقل ڏائي کڙي ۾ ٿيندو آهي 2/17
15. اڪيلو ماڻھو نه کلندو سونھي نه روئيندو سونھي 2/29
16. ٻنيون ۽ ونيون، مڙس نه ڇڏيندا آهن 2/23
17. ماڻھو ٻٽيھه لکڻو پر ڏنڊو ڇٽيھه لکڻو 2/32
18. ڀائپي برادريءَ ۾ گهوڙي-ڪن برابر هوندا آهن 3/63 ۽ 22/7
19. خوش رهي پر پنھنجي خرچ تي 3/67
20. ڀلي توکي ماءُ ڄڻيو 3/68
21. تنھنجون لتون اسان جون اکيون 4/50
22. تنھنجو وات گلاب 4/109
23. زبان ڪجي ته پارجي 4/119
24. ڄمندي ڄام ڪوبه ڪين ٿيندو آهي 6/12
25. علم وزير آهي، هنر بادشاهه آهي 6/1
26. پرپٺ بادشاهن کي به پيون گاريون ملن 6/20
27. اويلو مھمان، پٽائي پاڻ 11/2
28. نادان دوست کان، داناءُ دشمن ڀلو 11/9
29. دوست پرتل ڇڏجي ميڙو متل ڇڏجي 11/16
30. دوست ٿين هڪڙا زباني، ٻيا ناني ۽ ٽيان وري جاني 11/17
31. دنيا آهي مانجهاندي جو ماڳ 13/1
32. دنيا آهي چئن ڏينھن جو چٽڪو 13/2
33. جھڙو ديس، تھڙو ويس 13/4
34. پنھنجي گهر جھڙي به ڪا ٻي بادشاهي 13/6
35. بندو گندو آهي 15/3
36. جھڙي نيت، تھڙي مراد 15/16
37. الله سندا آسرا 16/6
38. زور ماري زور کي 18/1
39. زور ماري عقل کي 18/4 وغيره.
انھن کان علاوه ڪيترائي ٻيا فقرا به، پھاڪا نه ٿا چئي سگهجن. بھرحال بقايا جن کي پھاڪو کڻي چئون، تن سان ڪھڙي جٺ ٿيل آهي، سا هيٺ بيان ڪجي ٿي.
تنقيدي نقطئه نظر کان، اعتراض جوڳن پھاڪن کي، ٽن نمونن ۾ ورهائي، ترتيب ڏني وئي آهي ته جيئن پڙهندڙ کي سمجهڻ ۾ آساني ٿئي.
1- غلط متن وارا پھاڪا: جن جو متن غير مروج- استعمال روپ تي مشتمل آهي.
2- غلط معنى ۽ متن وارا پھاڪا: جن جي معنى غلط ڪئي وئي آهي يا متن ۽ معنى ٻئي غلط لکيا ويا آهن.
3- مبھم متن وارا پھاڪا: جن جو متن ئي سمجهه ۾ نه ٿو اچي.
هيٺ ترتيب وار ٽنھي جا چند مثال پيش ڪجن ٿا.

Needed here are needed there جن جو ھتي کپ، تن جو پڻ اتي کپ


Needed here are needed there جن جو ھتي کپ، تن جو پڻ اتي کپ

This article is authored by Marine Engineer and travel writer Alyaf Shaikh on sad and tragic demise of Adam Laghari. He along with his family compising wife and two sons happened a road accident in his car under a container. This article was published in daily Ibrat and is reproduced here for rememberance of Adam Laghari and his family.